Zıya, Hasar ve Gecikme Tazminatı: İhbar Süreleri, Delil Tespiti ve Hesaplama Rehberi

Taşıma uyuşmazlıklarında hakkın kaybı çoğunlukla esasa ilişkin sebeplerden değil, süreye ve belgeye ilişkin ihmallerden kaynaklanır. Bu rehber, zarar anından tahsile kadar izlenmesi gereken adımları sıralar.

1. Kavramlar

• Tam zıya: Eşyanın tamamen kaybı; teslim edilememesi.
• Kısmî zıya: Miktar veya adet eksikliği.
• Hasar: Eşyanın maddî bütünlüğündeki bozulma, değer kaybı.
• Gecikme: Kararlaştırılan sürede, süre yoksa makul sürede teslim edilmemesi (CMR m. 19).
• Zıya karinesi: Kararlaştırılan süreden itibaren 30 gün, süre yoksa teslim alınmasından itibaren 60 gün geçmesi hâlinde eşya zayi sayılabilir (CMR m. 20).

2. Teslim Anında Yapılması Gerekenler

• Konteyner/dorse mühür numaralarının tutanakla karşılaştırılması,
• Ambalaj, palet ve streç bütünlüğünün fotoğraf ve videoyla kayda alınması,
• Çekincenin CMR senedinin ilgili bölümüne somut ve gerekçeli yazılması (“hasarlı” ibaresi tek başına yetersizdir),
• Sürücü imzasının alınması; imzadan kaçınılırsa tutanağa şerh düşülmesi,
• Soğuk zincir yüklerinde data-logger kayıtlarının indirilmesi.

3. İhbar Süreleri (CMR m. 30)

• Görünür hasar/eksiklik: Teslim anında çekince.
• Gizli hasar: Teslimden itibaren 7 iş günü içinde yazılı ihbar.
• Gecikme: Teslimden itibaren 21 gün içinde yazılı ihbar (hak düşürücü niteliktedir).
• İhbarın ispatı için noter, KEP veya iadeli taahhütlü tebligat tercih edilmelidir.

4. Delil Tespiti ve Ekspertiz

• Gecikmeksizin mahkemeden delil tespiti (HMK m. 400 vd.) talep edilmesi,
• Bağımsız sörvey/ekspertiz raporu alınması; hasarın kök nedeninin (istifleme, ambalaj, ısı, darbe) ayrıştırılması,
• Onarım kabiliyetinin ve değer kaybı oranının belgelenmesi,
• Hasarlı malın imhası veya satışı öncesinde karşı tarafa inceleme imkânı tanınması.

5. Tazminatın Hesaplanması

• Zıyada: Eşyanın yükleme yeri ve zamanındaki değeri; borsa/piyasa fiyatı, yoksa fatura değeri esas alınır.
• Hasarda: Eşyanın hasarsız değeri ile hasarlı değeri arasındaki fark; onarım mümkünse makul onarım gideri.
• Gecikmede: İspatlanan somut zarar, navlun tutarını aşamaz.
• Sınır: 8,33 SDR/kg; kasıt veya ağır kusurda sınır uygulanmaz.
• Faiz: CMR m. 27 uyarınca yıllık %5 oranında faiz talep edilebilir.

6. Sigorta ve Rücu

Nakliyat emtia sigortası (all risks) tazminatı ödedikten sonra TTK m. 1472 uyarınca sigortalının haklarına halef olur ve taşıyıcıya rücu eder. Taşıyıcının CMR sorumluluk sigortası ise poliçe istisnaları (gözetimsiz park, güzergâh dışına çıkma, tehlikeli madde beyanı) bakımından dikkatle incelenmelidir.

7. Zamanaşımı ve Dava Yolu

• Genel zamanaşımı 1 yıl; kasıt/ağır kusurda 3 yıl (CMR m. 32).
• Yazılı talep, cevap verilinceye kadar zamanaşımını durdurur.
• Ticari nitelikteki alacak davalarında dava şartı arabuluculuğa başvurulması gerekir.

8. Sonuç

Zarar anında atılan ilk üç adım — çekince, ihbar ve ekspertiz — davanın kaderini büyük ölçüde belirler. Süre yönetimi, tazminatın miktarından önce gelir.