Yük Hasarı ve Eksik Teslim Rehberi: İhbar, Ekspertiz, İspat ve Tazminat

1. Kapsam

Yük hasarı; eşyanın kısmen veya tamamen zıyaı, fiziki hasarı, kontaminasyonu, ıslanması, ısı rejimi ihlali (reefer) veya konşimentoda yazılı miktardan eksik teslimi hâllerini kapsar. Sorumluluk çerçevesi TTK m. 1178 vd. ve Paramount klozu ile dâhil edilen Lahey-Visby Kuralları tarafından belirlenir.

2. İhbar Rejimi

• Açık (görünür) hasar: teslim anında, yazılı ihbar.
• Gizli hasar: teslimden itibaren üç gün içinde yazılı ihbar.
• İhbar yapılmazsa eşyanın konşimentoda yazılı şekilde teslim edildiği karinesi doğar; karine aksi ispat edilebilir olmakla birlikte ispat yükünü ağırlaştırır.
• Ortak ekspertiz (joint survey) yapılmışsa ihbar şartı fiilen karşılanmış sayılır.

3. Ekspertiz ve Delil Tespiti

Taşıyan/P&I sürveyörü ile birlikte ortak ekspertiz yapılması, tek taraflı raporlara göre çok daha güçlü delil üretir. Konteyner mühür numaraları, tally raporları, reefer data logger kayıtları, tahliye tutanakları, liman ve antrepo giriş belgeleri eşzamanlı toplanmalıdır. Gerekirse mahkemeden delil tespiti istenmelidir.

4. Sorumluluk ve Kurtuluş Sebepleri

Taşıyan, sefer başlangıcında denize, yola ve yüke elverişlilik için gereken özeni gösterdiğini ispatlamak zorundadır. Nautical fault, yangın, deniz tehlikeleri, eşyanın gizli ayıbı, ambalaj yetersizliği ve yükletenin fiili gibi istisnalar ileri sürülebilir; ancak elverişsizlik ile zarar arasında nedensellik varsa istisnalardan yararlanılamaz.

5. Tazminatın Hesabı ve Sınır

• Kural: eşyanın varma yerindeki sağlam piyasa değeri ile hasarlı değeri arasındaki fark; eksik teslimde fatura değeri esas alınır.
• Sınır: koli/ünite başına 666,67 SDR veya brüt kilogram başına 2 SDR'den yüksek olanı.
• Konteyner içi koli sayısı konşimentoda yazılıysa her koli ayrı ünite sayılır (container clause).
• Sınır, taşıyanın zarar kastı veya pervasızca davranışı hâlinde uygulanmaz.

6. Sigorta ve Rücu

Nakliyat sigortacısı ödeme yaptığında TTK m. 1472 uyarınca halefiyetle taşıyana rücu eder. Sigortalının ihbar ve sürveyör çağırma yükümlülüklerini ihmal etmesi, sigortacının rücu imkânını zayıflattığı ölçüde tazminat indirimi tartışmasına yol açar.

7. Zamanaşımı ve Süre Uzatımı

Deniz taşımasında talepler kural olarak teslimden veya teslim edilmesi gereken tarihten itibaren bir yılda zamanaşımına uğrar. Uygulamada P&I kulüplerinden yazılı süre uzatımı (time extension) alınması standarttır; alınamıyorsa süre dolmadan dava/tahkim başlatılmalıdır.

8. Sonuç

Yük hasarı dosyaları ilk 72 saatte kazanılır: zamanında ihbar, ortak ekspertiz ve eksiksiz belge zinciri, sonraki tazminat müzakeresinin tüm gücünü belirler.