Navlun ve Ardiye Alacaklarının Tahsili: Hapis Hakkı, İhtar, Arabuluculuk ve İcra Takibi Rehberi

Lojistik işletmelerinin en sık karşılaştığı uyuşmazlık, hizmet ifa edildiği hâlde navlun, demuraj ve ardiye bedellerinin tahsil edilememesidir. Bu rehber, tahsil sürecinin hukuki araçlarını sıralar.

1. Alacağın Niteliği

• Navlun: Taşıma sözleşmesinden doğan ücret alacağı.
• Demuraj / bekleme: Kararlaştırılan serbest sürenin aşılması hâlinde doğan götürü bedel.
• Ardiye / depolama: Antrepo, depo veya terminal hizmetinden doğan ücret; genel mağazacılık ve saklama sözleşmesi hükümlerine tabidir.
• Ek masraflar: Gümrük, terminal, konteyner temizliği, aktarma ve imha giderleri.

2. Hapis Hakkı

• Dayanak: TTK m. 891 (taşıyıcı), TTK m. 917 vd. (taşıma işleri komisyoncusu), TMK m. 950 vd. (genel hapis hakkı).
• Şartlar: Alacağın muaccel olması, eşyanın zilyetliğinin hukuka uygun biçimde alacaklıda bulunması ve alacak ile eşya arasında bağlantı bulunması.
• Sınırlar: Ölçülülük; alacağı aşan değerde yüke el konulması, kötüniyetli veya üçüncü kişinin mülkiyetindeki yükün alıkonulması sorumluluk doğurur.
• Paraya çevirme: Hapis hakkı kendiliğinden satış yetkisi vermez; İİK hükümleri uyarınca takip ve satış gerekir. Bozulabilir yüklerde mahkemeden satış izni istenmelidir.

3. Temerrüt, Faiz ve Belgeler

• Fatura, taşıma senedi, teslim tutanağı, teyitli e-posta ve tarife/teklif belgeleri delil dosyasında birleştirilmelidir.
• Vade belirlenmişse temerrüt kendiliğinden; belirlenmemişse ihtar ile doğar.
• Ticari işlerde 3095 sayılı Kanun uyarınca avans faizi (ticari temerrüt faizi) talep edilebilir.
• Yabancı para alacaklarında TBK m. 99 uyarınca aynen veya fiilî ödeme günü kuru üzerinden talep tercihi yapılmalıdır.

4. Dava Şartı Arabuluculuk

TTK m. 5/A uyarınca, konusu bir miktar paranın ödenmesi olan ticari alacak ve tazminat talepleri bakımından arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Arabuluculuk anlaşma belgesi, üzerinde icra edilebilirlik şerhi bulunması veya taraf vekillerince imzalanmış olması hâlinde ilam niteliğinde belge sayılır.

5. İcra Takibi Yolları

• İlamsız takip (Örnek 7): Hızlı ve düşük maliyetli; ancak borçlunun 7 gün içinde itirazı takibi durdurur.
• İtirazın iptali davası: Bir yıl içinde açılır; haksız itiraz hâlinde %20'den az olmamak üzere icra inkâr tazminatı talep edilebilir.
• Kambiyo senetlerine özgü takip: Çek/bono varsa itiraz satışı durdurmaz; en etkili yoldur.
• İhtiyati haciz: Alacağın rehinle temin edilmemiş ve muaccel olması hâlinde, borçlunun mal kaçırma emaresi varsa teminat karşılığı ihtiyati haciz kararı alınmalıdır.

6. Sözleşmesel Önlemler

• Peşin/kısmî peşin navlun ve teslim öncesi ödeme kaydı,
• Serbest süre, demuraj ve ardiye tarifelerinin sözleşmeye açıkça eklenmesi,
• Genel işlem koşullarında hapis hakkı ve rehin kaydının açık düzenlenmesi,
• Teminat: çek, kefalet, banka teminat mektubu veya kredi limiti,
• Yetkili mahkeme/tahkim ve uygulanacak hukuk klozunun netleştirilmesi.

7. Zamanaşımı

Taşıma sözleşmesinden doğan alacaklarda kural olarak bir yıllık zamanaşımı uygulanır (CMR m. 32; TTK m. 855). Depolama ve hizmet ilişkilerinde ise TBK m. 147 uyarınca beş yıllık süre gündeme gelebilir; nitelendirme hatası hak kaybına yol açar.

8. Sonuç

Tahsil başarısı, ihtilaf çıktıktan sonra değil sözleşme aşamasında kurulur. Teminat mimarisi, tarifelerin yazılı olması ve hapis hakkının ölçülü kullanımı, alacağın tahsil edilebilirliğini belirleyen üç temel unsurdur.