Montreal Konvansiyonu Uygulama Rehberi: Kapsam, Sorumluluk Rejimi, İhbar Süreleri ve İki Yıllık Hak Düşürücü Süre

1. Uygulama Alanı

1999 tarihli Montreal Konvansiyonu, ücret karşılığında yapılan uluslararası hava taşımalarında yolcu, bagaj ve kargoya ilişkin sorumluluk rejimini düzenler. Türkiye Konvansiyona taraftır; kalkış ve varış yerlerinin ikisi de taraf devletlerde ise Konvansiyon doğrudan ve emredici biçimde uygulanır. Taraflardan biri Konvansiyona taraf değilse Varşova/Lahey rejimi gündeme gelir; iç hat taşımalarında ise TSHK ve TTK hükümleri uygulanır.

2. Hava Yük Senedi (AWB)

• AWB kıymetli evrak değildir; makbuz ve sözleşme delilidir, ciro ile devredilemez.
• Gönderenin beyanları (miktar, ağırlık, ambalaj, tehlikeli madde bildirimi) esas alınır ve yanlış beyandan gönderen sorumludur.
• Elektronik kayıt (e-AWB) Konvansiyon m. 4/2 uyarınca senedin yerini alabilir.

3. Sorumluluğun Esası

Kargoda taşıyıcının sorumluluğu, m. 18 uyarınca kusura dayanmayan (objektif) bir rejimdir: taşıma süresi içinde meydana gelen zıya, hasar veya gecikmeden sorumludur. Kurtuluş sebepleri sınırlı sayıdadır: eşyanın gizli ayıbı ve kendi niteliği, taşıyıcı dışındaki kişilerce yapılan kusurlu ambalajlama, savaş hâli, kamu otoritesinin eşyaya ilişkin işlemleri. Gecikmede ise taşıyıcı, gerekli tüm makul önlemleri aldığını ispatlayarak kurtulabilir (m. 19).

4. Sorumluluk Sınırı

• Kargoda sınır, brüt kilogram başına 22 SDR'dir (ICAO tarafından periyodik olarak güncellenir).
• Sınır kargoda mutlaktır: taşıyıcının kastı veya pervasız davranışı sınırı kaldırmaz. Bu, CMR m. 29'dan temel bir ayrımdır.
• Sınırın aşılması yalnızca gönderenin AWB'de özel menfaat beyanında bulunması ve ek ücreti ödemesi hâlinde mümkündür (m. 22/3).
• Kısmi hasarda ağırlık hesabı yalnızca zarar gören parçanın ağırlığı üzerinden yapılır; bu parça diğerlerinin değerini etkiliyorsa tüm ağırlık dikkate alınır.

5. İhbar (Çekince) Süreleri

• Hasar: teslimden itibaren en geç 14 gün içinde yazılı çekince.
• Gecikme: eşyanın tasarrufa hazır bulundurulduğu tarihten itibaren 21 gün.
• Süresinde çekince yapılmazsa, taşıyıcının hilesi dışında dava hakkı doğmaz (m. 31/4).

6. İki Yıllık Süre ve Yetki

Md. 35 uyarınca dava, varış tarihinden, uçağın varması gereken tarihten veya taşımanın durduğu tarihten itibaren iki yıl içinde açılmalıdır. Bu süre hak düşürücü niteliktedir. Md. 33 uyarınca davacı; taşıyıcının yerleşim yeri, işletme merkezi, sözleşmenin yapıldığı iş yeri veya varış yeri mahkemelerinden birini seçebilir. Md. 34, kargo taşımasında tahkim anlaşmasına bu yetki kuralları çerçevesinde izin verir.

7. Fiilî ve Akdî Taşıyıcı, Yardımcılar

Md. 30 uyarınca taşıyıcının çalışanları ve acenteleri, görev kapsamında hareket ettiklerini ispat ederek taşıyıcının sorumluluk sınırlarından yararlanır. Freight forwarder'ın sıfatı (akdî taşıyıcı mı, aracı mı) dava stratejisinin belirleyicisidir ve AWB'deki "issuing carrier/agent" kayıtları üzerinden tespit edilir.

8. Uygulama Kontrol Listesi

• AWB nüshaları, kargo manifestosu ve teslim tesellüm belgelerinin toplanması,
• Teslimde hasar tespit tutanağı ve fotoğraflı kayıt,
• 14/21 günlük çekince yazılarının kanıtlanabilir kanalla gönderilmesi,
• Özel menfaat beyanı yapılmışsa ek ücret ödeme belgesinin saklanması,
• İki yıllık sürenin takvime alınması ve gerekiyorsa ihtiyaten dava açılması.

9. Sonuç

Hava kargoda tazminatın büyüklüğü çoğu zaman hukuki tartışmadan değil, ağırlık ve süre yönetiminden çıkar. Sınırın mutlak olması nedeniyle korunma, sefer öncesi özel menfaat beyanı ve doğru sigorta yapılandırması ile sağlanır.