Liman ve Terminal Sözleşmeleri: Hukuki Yapı ve Risk Analizi

1. Sözleşme Türleri

Liman ekosisteminde farklı hukuki rejimlere tabi sözleşmeler bir arada bulunur:

• Liman işletme sözleşmesi: işletmeci ile gemi/kargo tarafı arasında; rıhtım kullanımı, bağlama, barınma hizmetleri.
• Terminal hizmet sözleşmesi: konteyner elleçleme, saha stoklama, kapı hizmetleri.
• Stevedoring sözleşmesi: yükleme/tahliye hizmetinin üçüncü kişiye verilmesi.
• Gümrüklü antrepo işletmesi: 4458 sayılı Gümrük Kanunu rejimi altında ayrı hukuki statü.

2. Hukuki Nitelik

Terminal hizmet sözleşmeleri TBK anlamında eser ve hizmet sözleşmesi unsurlarını birleştiren karma sözleşmelerdir. Yükün geçici muhafazası açısından saklama (vekâletsiz saklama/adi saklama) kuralları da uygulama alanı bulur. Taşıma ilişkisinin liman aşamasında sona ermesiyle CMR veya TTK taşıma rejiminden çıkıp genel hükümlere dönülür — bu geçiş noktasının tespiti sorumluluk rejimi açısından belirleyicidir.

3. Tipik Risk Dağılımı

• Sorumluluk sınırlamaları: standart şartlarda kilogram veya paket başına üst sınır; uluslararası terminallerde SDR esaslı sınırlar.
• Muafiyetler: doğal afet, grev, liman tıkanıklığı, yükün kendi ayıbı.
• Kapıdan kapıya kapsam: terminalin sorumluluğunun gemi bordasından saha çıkışına kadar uzanması; 'tackle-to-tackle' dönemi.
• Alt yüklenici: stevedor'un fiillerinden terminal işletmecisinin sorumluluğu.

4. Hasar İhbarı ve Zamanaşımı

Terminal standart şartlarında görünür hasarın teslimde, görünmez hasarın 3-7 gün içinde yazılı bildirilmesi şartı yer alır. Bu süreler TBK'daki genel ihbar kurallarından kısadır ve ispat açısından kritiktir. Zamanaşımı, özel kural yoksa genel hükümlere göre işler; ancak konşimento/terminal belgesindeki tahkim ve yetki şartlarına dikkat edilmelidir.

5. Sonuç

Liman ve terminal sözleşmelerinde üç konu pazarlık edilmelidir: sorumluluk üst sınırı, ihbar süreleri ve hasar tespit usulü. Standart şartların imzasından önce hukuki inceleme yapılması, uyuşmazlık anındaki ispat güçlüğünü büyük ölçüde ortadan kaldırır.