Gemi Üzerinde İhtiyati Haciz Rehberi: Deniz Alacağı, Yetki, Teminat ve Serbest Bırakma

1. Hukuki Çerçeve

Türk hukukunda gemi üzerinde ihtiyati haciz, 1999 tarihli Gemilerin İhtiyati Haczine İlişkin Milletlerarası Sözleşme ile uyumlu biçimde TTK m. 1352 vd.'da düzenlenmiştir. Kural nettir: gemi üzerinde ihtiyati haciz ancak "deniz alacağı" için mümkündür; başka alacaklar için genel hükümlere göre haciz yolu kapalıdır.

2. Deniz Alacakları

• Geminin işletilmesinden doğan zararlar, çatma, can ve mal zararı,
• Kurtarma ücreti, müşterek avarya garame payı, römorkaj ve kılavuzluk,
• Navlun, yük hasarı ve taşıma sözleşmesinden doğan alacaklar,
• Yakıt, kumanya, malzeme ve liman hizmetleri (necessaries),
• Gemi adamlarının ücret alacakları, sigorta primleri, inşa/onarım alacakları,
• Mülkiyet ve rehin uyuşmazlıkları, ipotekten doğan alacaklar.

3. Kardeş Gemi (Sister Ship) Haczi

Alacaklı, borçlunun alacağın doğduğu anda malik olduğu diğer gemileri de haczettirebilir. Buna karşılık aynı ekonomik gruba ait ancak farklı tek-gemi şirketleri adına kayıtlı gemiler için "associated ship" haczi kural olarak kabul edilmez; tüzel kişilik perdesinin kaldırılması ancak ağır muvazaa hâllerinde tartışılabilir.

4. Yetki ve Usul

• Geminin bulunduğu yer mahkemesi ihtiyati haciz için yetkilidir.
• Talep, alacağın varlığını yaklaşık olarak ispatlayan belgelerle (sözleşme, konşimento, fatura, sürvey raporu) desteklenmelidir.
• Karar kural olarak karşı taraf dinlenmeden verilir ve derhal icra edilir.
• İhtiyati haciz kararının uygulanması liman başkanlığına bildirilir; seferden men kararı ile gemi limanı terk edemez.
• Kararın uygulanmasından sonra yasal süre içinde esas dava veya takip başlatılmalıdır; aksi hâlde haciz kendiliğinden kalkar.

5. Teminat

Alacaklıdan, haksız haciz nedeniyle doğabilecek zararlar için teminat alınır; uygulamada alacağın belirli bir oranı esas alınır ve gemi işletmesinin günlük kazanç kaybı dikkate alınarak artırılabilir. Devlet, banka teminat mektubu veya nakit depozito kabul edilir.

6. Serbest Bırakma

Gemi, karşı teminat gösterilmesiyle serbest bırakılır. Uygulamada en yaygın araç, borçlunun P&I kulübünün verdiği taahhüt mektubudur (LOU). LOU metninde teminat tutarı, kapsanan alacak, uygulanacak hukuk ve yetkili merci açıkça yazılmalıdır; aksi hâlde teminat, esas yargılamada işlevsiz kalabilir.

7. Haksız Haciz Riski

Alacağın mevcut olmadığı veya fahiş biçimde şişirildiği anlaşılırsa, gemi işletmecisinin sefer kaybı, çarter iptali ve sürastarya kalemlerinden oluşan zararı teminattan karşılanır. Bu nedenle talep tutarı ve dayanak belgeler dikkatle ölçeklenmelidir.

8. Uygulama Adımları

• Gemi hareket planının (ETA/ETD) izlenmesi ve dilekçenin önceden hazır tutulması,
• Sicil, bayrak, malik ve işletmeci kaydının doğrulanması,
• Teminat kaynağının önceden bloke edilmesi,
• Karar sonrası liman başkanlığı ve icra müdürlüğü bildirimlerinin aynı gün yapılması,
• Esas dava/tahkim süresinin takvime alınması.

9. Sonuç

Gemi haczi, deniz alacaklarında tahsilatın en etkili aracıdır; başarısı hız, doğru alacak nitelendirmesi ve teminat hazırlığına bağlıdır.