FOB ve CIF Teslim Şekillerinde Masraf ve Risk Geçiş Noktalarının Mahkeme Kararları Işığında İncelenmesi

Uluslararası satış sözleşmelerinde FOB (Free On Board) ve CIF (Cost, Insurance and Freight) terimleri, uygulamada en sık kullanılan; buna karşılık hukuki sonuçları en sık yanlış anlaşılan teslim şekilleridir. Yanlış anlamanın kaynağı, tarafların masrafın geçişi ile hasarın geçişini tek ve aynı an sanmalarıdır. Oysa Incoterms sistematiğinde bu iki geçiş noktası, özellikle C grubu terimlerde bilinçli olarak birbirinden ayrılmıştır.

1. FOB: Masraf ve Hasarın Örtüştüğü Terim

FOB'da satıcının borcu, eşyayı belirlenen yükleme limanında alıcının tayin ettiği gemiye yüklemekle sona erer. Bu andan itibaren hem masraflar hem de hasar alıcıya geçer; iki geçiş noktası kural olarak örtüşür. Yargısal uyuşmazlıkların odağı bu nedenle geçişin zamanı değil, gerçekleşip gerçekleşmediğidir: eşyanın gemiye fiilen yüklendiği, konşimento tarihi, yükleme tutanakları ve gözetim raporlarıyla ortaya konmalıdır.

Mahkeme kararlarında öne çıkan tipik ihtilaf başlıkları şunlardır: alıcının gemiyi zamanında tahsis etmemesi nedeniyle doğan ardiye ve bekleme masraflarının kime ait olacağı; yükleme sırasında meydana gelen hasarın hangi tarafa yükleneceği; ihracat gümrük işlemlerinin satıcıya ait olduğu kuralına rağmen sözleşmeye eklenen aksi kayıtların geçerliliği. Uygulamada mahkemeler, Incoterms kuralını sözleşmenin tamamlayıcı unsuru saymakta; ancak taraflar arasındaki açık aksi anlaşmaya öncelik tanımaktadır.

2. CIF: Masraf ile Hasarın Ayrıştığı Terim

CIF'te satıcı, varma limanına kadar navlunu ödemek ve alıcı lehine bir nakliyat sigortası yaptırmakla yükümlüdür. Buna karşılık hasar, yükleme limanında eşyanın gemiye yüklenmesiyle alıcıya geçer. Bu ayrışma, CIF'i bir varış sözleşmesi sanan alıcılar bakımından en ciddi hukuki tuzağı oluşturur: satıcı taşımayı organize etse dahi, yolculuk sırasında doğan zarara katlanacak olan alıcıdır ve alıcının başvuru mercii satıcı değil, sigortacı veya taşıyandır.

Yargı kararlarında bu ayrım istikrarlı biçimde korunmaktadır. Satıcının navlunu ödemiş olması, hasar riskini üstlendiği anlamına gelmez; aksi yöndeki talepler, terimin niteliğine aykırılık gerekçesiyle reddedilmektedir. Buna karşılık satıcının sigorta yükümlülüğünü hiç veya gereği gibi yerine getirmemesi hâlinde sorumluluğu doğar: bu durumda alıcı, sigortadan tahsil edemediği zararı doğrudan satıcıdan talep edebilir.

3. Sigorta Kapsamı: ICC (C) Sorunu

Incoterms 2020, CIF bakımından asgari teminatı ICC (C) düzeyinde bırakmış; CIP bakımından ise ICC (A) düzeyine yükseltmiştir. ICC (C), yalnızca sınırlı sayıda sayılan büyük rizikoları kapsar; ıslanma, kırılma, hırsızlık ve elleçleme hasarları teminat dışıdır. Uygulamada alıcıların en sık karşılaştığı hayal kırıklığı buradan doğar: sigorta poliçesi mevcuttur, ancak somut hasar teminat kapsamında değildir. Mahkemeler, satıcı asgari teminatı sağlamışsa yükümlülüğünü yerine getirmiş saymakta; daha geniş teminat talebini sözleşmede açıkça kararlaştırılmış olma şartına bağlamaktadır.

4. Konteynerize Taşımalarda Ölçütün Sapması

FOB ve CIF, tarihsel olarak dökme yük ve geleneksel deniz taşımacılığı için tasarlanmıştır. Konteyner taşımacılığında eşya, gemiye yüklenmeden günler önce liman terminaline veya taşıyanın gözetimine teslim edilir. Bu durumda terminalde doğan hasarlar, kural gereği hâlâ satıcının riskindedir; oysa eşya fiilen satıcının denetiminden çıkmıştır. ICC, bu tür taşımalar için FCA ve CIP kullanılmasını önermektedir. Mahkemeler ise, tarafların seçtiği terime bağlı kalmakta ve doğan boşluğu sözleşme yorumu ile doldurmaktadır; bu da öngörülemez sonuçlar üretmektedir.

5. CISG ile Etkileşim

Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Birleşmiş Milletler Antlaşması'nın (CISG) m. 66-70 hükümleri hasarın geçişini düzenler; ancak m. 9 uyarınca taraflarca kararlaştırılan ticari teamül ve Incoterms kuralları bu hükümlere önceliklidir. CISG m. 66'nın pratik sonucu önemlidir: hasar alıcıya geçtikten sonra eşyanın zayi olması, alıcıyı semen ödeme borcundan kurtarmaz. CIF satımlarında alıcının, hasarlı eşyanın bedelini ödemekle yükümlü tutulup tazminat için sigortacıya yönlendirilmesi bu kuralın doğrudan yansımasıdır.

6. Sözleşme Tekniğine İlişkin Sonuçlar

• Terim, daima yükleme/varma limanı ve Incoterms sürümü belirtilerek yazılmalıdır (örn. “CIF Mersin, Incoterms 2020”).
• Konteynerize taşımalarda FOB/CIF yerine FCA/CIP tercih edilmeli; terminal teslim anı açıkça tanımlanmalıdır.
• CIF'te teminat düzeyi ICC (A) olarak sözleşmeye yazılmalı, savaş ve grev klozları ayrıca kararlaştırılmalıdır.
• Terminal elleçleme masrafları (THC), ardiye ve demuraj gibi kalemler, terime bırakılmadan taraflar arasında ayrıca paylaştırılmalıdır.
• Mülkiyetin geçişi Incoterms'in konusu olmadığından, mülkiyeti saklı tutma kaydı sözleşmede bağımsız biçimde düzenlenmelidir.

7. Sonuç

FOB ve CIF arasındaki ayrım, masrafın kim tarafından karşılandığı sorusunda değil; hasarın hangi anda el değiştirdiği sorusunda düğümlenir. Yargı uygulaması, terimlerin ICC tarafından belirlenen anlamına sadık kalmakta ve tarafların terime yükledikleri sübjektif beklentileri korumamaktadır. Bu nedenle uyuşmazlıkların önlenmesi, dava aşamasında yapılacak yorumdan çok, sözleşme kurulurken teslim yeri, hasar anı, sigorta kapsamı ve masraf kalemlerinin birbiriyle uyumlu biçimde ve açıkça yazılmasına bağlıdır.