COTIF/CIM Uyuşmazlıkları Rehberi: Demiryolu Taşımasında Sorumluluk, Çekince Düzeni ve Zamanaşımı

1. Hukuki Çerçeve

Uluslararası demiryolu taşımacılığı, 1999 tarihli Vilnius Protokolü ile yenilenen COTIF ve onun Ek B'sini oluşturan CIM Yeknesak Kuralları ile düzenlenir. Türkiye COTIF'e taraftır ve demiryolu serbestleşmesiyle birlikte tren işletmecileri bakımından CIM uygulaması yerleşmiştir. Orta Koridor ve Bakü-Tiflis-Kars hattı üzerindeki sevkiyatlarda CIM ile SMGS rejimlerinin kesişimi ayrı bir belge yönetimi gerektirir (CIM/SMGS ortak senedi).

2. Uygulama Alanı

• Kalkış ve varış yerleri farklı taraf devletlerde bulunan ücretli demiryolu taşımaları,
• Taraf iradesiyle CIM'e tabi kılınan iç taşımalar,
• Demiryolunu tamamlayan deniz veya iç su taşıması, ilgili hat listede kayıtlı ise aynı senet altında,
• Multimodal zincirlerde her etaba kendi rejimi (CMR, CIM, Montreal) uygulanır; hasarın hangi etapta doğduğunun tespiti belirleyicidir.

3. CIM Taşıma Senedi

CIM senedi kıymetli evrak değildir; sözleşmenin varlığı ve içeriği için karine oluşturur ve elektronik düzenlenebilir. Gönderenin beyanları, tehlikeli madde (RID) bildirimleri ve gümrük belgelerinin eksiksizliği gönderenin sorumluluğundadır. Vagon yükleme kusurları, yükleme yükümlülüğünün kimde olduğuna göre paylaşılır ve senede kaydedilmelidir.

4. Sorumluluk ve Kurtuluş Sebepleri

Taşıyıcı, teslim alma ile teslim arasında doğan zıya, hasar ve teslim süresi aşımından sorumludur. Kurtuluş sebepleri: gönderenin kusuru, eşyanın kendi niteliği, ambalaj eksikliği, gümrük işlemleri ve taşıyıcının kaçınamayacağı hâller. Açık vagonda taşıma, gönderen tarafından yükleme ve canlı hayvan taşıması gibi hâllerde taşıyıcı lehine özel karineler öngörülmüştür.

5. Sorumluluk Sınırları

• Zıya ve hasarda üst sınır brüt kilogram başına 17 SDR.
• Teslim süresinin aşılmasında tazminat kural olarak navlunun dört katını aşamaz.
• Değer veya özel menfaat beyanı ile sınır yükseltilebilir.
• Taşıyıcının kastı veya ağır kusuru hâlinde sınırlar kalkar.

6. Ardıl ve Fiilî Taşıyıcılar

Tek senetle yapılan taşımada sonraki taşıyıcılar sözleşmeye katılmış sayılır ve müteselsil sorumluluk doğar. Hak sahibi ilk taşıyıcıya, son taşıyıcıya veya zararın doğduğu etabın taşıyıcısına başvurabilir. Taşıyıcılar arası rücu, CIT tarafından yayımlanan tekdüze esaslara göre yürütülür.

7. Çekince ve Süreler

• Teslimde çekince konulmazsa taşıyıcı lehine karine doğar; gizli hasar için teslimden itibaren yedi gün içinde bildirim gerekir.
• Ortak tespit tutanağı düzenlenmesi ispatın en güçlü aracıdır.
• Zamanaşımı kural olarak bir yıl; kasıt, hile veya taşıma bedelinin geri istenmesi hâllerinde iki yıldır.
• Yazılı talebin taşıyıcıya sunulması süreyi durdurur; ret cevabı ile yeniden işlemeye başlar.

8. Uygulama Kontrol Listesi

• CIM senedi ve vagon listelerinin sefer bazında arşivlenmesi,
• Sınır geçişlerinde vagon değişim ve tartı kayıtlarının alınması,
• Teslimde çekince ve ortak tespit disiplini,
• CIM/SMGS geçişli sevkiyatlarda rejim dağılımının belgelenmesi,
• Bir yıllık sürenin ve yazılı talep tarihinin takvime alınması.

9. Sonuç

Demiryolu dosyalarında uyuşmazlık genellikle hasarın hangi etapta doğduğu ve çekincenin süresinde konulup konulmadığı üzerinde yoğunlaşır. Tartı ve vagon değişim kayıtlarını sistematik toplayan yük ilgilisi, 17 SDR sınırı içinde bile tahsil kabiliyetini belirgin biçimde artırır.