Çatma, Kurtarma ve Römorkaj: Sorumluluk Dağılımı, Ücret Rejimi ve Uygulama Sorunları

1. Çatma (Collision)

Çatma, iki veya daha fazla geminin çarpışması ya da manevra etkisiyle zarar doğurmasıdır. Kusur, esas olarak Denizde Çatışmayı Önleme Tüzüğü (COLREG 1972) kurallarının ihlali üzerinden değerlendirilir: gözcülük, emniyetli hız, çatışma riskinin değerlendirilmesi, geçiş üstünlüğü ve dar kanal/ayrım düzeni kuralları.

2. Kusur Paylaşımı ve Sorumluluk

• Umulmayan hâl veya sebebi belirlenemeyen çatmada zarara herkes kendi katlanır.
• Tek taraflı kusurda zarar tamamen kusurlu gemiye yüklenir.
• Müşterek kusurda sorumluluk kusur oranına göre bölünür; ölüm ve bedensel zararlarda ise müteselsil sorumluluk esastır.
• Kılavuz kaptanın bulunması donatanın sorumluluğunu kural olarak kaldırmaz.

Delil bakımından VDR/S-VDR kayıtları, AIS ve ECDIS verileri, köprüüstü seyir jurnali, telsiz konuşmaları ve makine kayıtları belirleyicidir; bu kayıtların derhal muhafazası (preservation notice) ilk adımdır.

3. Kurtarma (Salvage)

Kurtarma, tehlikedeki gemi veya diğer malvarlığına yönelik gönüllü ve faydalı hizmettir. "No cure, no pay" ilkesi gereği ücret, faydalı sonuç doğmadıkça istenemez. Ücret; kurtarılan değer, tehlikenin derecesi, harcanan emek, kullanılan ekipmanın hazır bulundurulma maliyeti ve gösterilen ustalık gibi ölçütlerle belirlenir ve kurtarılan değeri aşamaz.

4. LOF ve SCOPIC

Uygulamada Lloyd's Open Form (LOF) standart metindir; ücret Londra'da tahkimle takdir edilir. Çevre zararı riski taşıyan işlerde SCOPIC klozu devreye alınarak kurtarıcıya tarifeye dayalı bir asgari ödeme güvencesi sağlanır; bu ödeme P&I kulübü tarafından teminatlandırılır. Ayrıca çevre zararını önleyen kurtarıcı için özel tazminat (special compensation) rejimi öngörülmüştür.

5. Römorkaj (Towage)

Römorkaj, tehlike unsuru bulunmayan, sözleşmede kararlaştırılan ücret karşılığı verilen çekme/itme hizmetidir. Ayrım ölçütü tehlikedir: hizmet sırasında gerçek bir tehlike doğar ve römorkör sözleşme kapsamını aşan olağanüstü hizmet verirse, ilişki kurtarmaya dönüşebilir ve ücret kurtarılan değer üzerinden hesaplanır. Türk uygulamasında liman römorkaj tarifeleri ile "knock for knock" sorumluluk klozları yaygındır.

6. Teminat ve İcra

Kurtarma alacağı ve çatmadan doğan alacaklar gemi alacaklısı hakkı (maritime lien) doğurabilir; alacaklı gemi üzerinde ihtiyati haciz talep ederek teminat elde eder. Uygulamada gemi, P&I kulüp mektubu (LOU) veya banka teminatı karşılığı serbest bırakılır.

7. Sorumluluğun Sınırlandırılması

Donatan, LLMC rejimi çerçevesinde geminin tonajına bağlı olarak sorumluluğunu sınırlandırabilir; sınır, zarar kastı veya pervasız davranış hâlinde kalkar. Sorumluluk sınırlama fonunun kurulması, çok taraflı çatma dosyalarında merkezî bir usul aracıdır.

8. Değerlendirme

Bu üç kurum aynı olayda iç içe geçebilir: çatma sonrası sürüklenen gemiye verilen hizmet, sözleşme metnine ve fiilî tehlikeye göre römorkaj ya da kurtarma sayılır. Bu nedenle olay anında imzalanan formun içeriği, sonraki milyonlarca dolarlık ücret tartışmasının çerçevesini belirler.