Çarter Partideki Tahkim Şartının Üçüncü Kişi Yük Sahibine Sirayeti: Bağlanma Teorileri Üzerine Analitik Bir Değerlendirme

Özet. Bu değerlendirme, konişmentodaki atıf kaydının yorumuna ilişkin “açık atıf” tartışmasını tamamlayıcı nitelikte olup, sorunu atıf metninden bağımsız bağlanma teorileri ekseninde ele almaktadır. Soru şudur: konişmento hamili, çarter partiyi hiç görmemiş olsa bile, hangi hukuki mekanizmalarla oradaki tahkim şartına tabi kılınabilir?

1. Başlangıç Noktası: Nispilik ve İstisnaları

Sözleşme kural olarak yalnızca taraflarını bağlar. Tahkim şartı bakımından bu kural daha da sıkı uygulanır; çünkü söz konusu olan mahkemeye erişim hakkından vazgeçmedir ve yazılılık şartına tabidir. Buna karşılık uluslararası uygulamada, tahkim anlaşmasının imza atmamış kişilere teşmil edildiği yerleşik hâller vardır. Bu hâllerin ortak paydası, üçüncü kişinin ya bir hakkı devraldığı hâliyle edinmesi ya da davranışıyla tahkim iradesine katıldığı sonucunu doğurmasıdır.

2. Bağlanma Teorileri

2.1. Kıymetli Evrakın Devri Yoluyla Bağlanma

Konişmento hamili, ciro ve teslim yoluyla belgedeki hakkı iktisap eder. Devralınan hak, belgede yazılı içerikle sınırlıdır. Bu nedenle bağlanma, çarter partinin içeriğinden değil, konişmentonun yüzündeki kayıttan doğar. Belge, çarter partideki tahkim şartını açıkça anıyorsa hamil bunu bilerek belgeyi devralmış sayılır; genel atıfla yetinilmişse belgeye güven ilkesi hamil lehine işler. Türk hukukunda TTK m. 1237, konişmento hamili ile taşıyan arasındaki ilişkinin konişmento hükümlerine göre belirleneceğini öngörerek bu mantığı doğrular.

2.2. Halefiyet

Sigortacı, ödediği tazminat ölçüsünde sigortalısının haklarına halef olur. Hâkim görüş, halefin hakkı bulduğu hâliyle devraldığı, dolayısıyla hakka bağlı tahkim şartıyla da bağlı olduğu yönündedir. Sigortacının, sigortalısının tabi olmadığı bir tahkim şartına tabi kılınması ise mümkün değildir: halefiyet hakkı genişletmez.

2.3. Alacağın Temliki ve Sözleşmenin Devri

Alacağın temlikinde tahkim şartının devralana geçtiği kabul edilir; zira şart, alacağın niteliğini belirleyen fer'i bir unsurdur. Sözleşmenin devrinde ise devralan zaten taraf konumuna girer.

2.4. Çelişkili Davranış Yasağı (Estoppel) ve Sözleşmeden Yararlanma

Üçüncü kişi, çarter partinin kendisine sağladığı hükümlerden yararlanmayı talep ederken aynı sözleşmedeki tahkim şartını reddediyorsa, bu tutum çelişkili davranış yasağına aykırı görülebilir. Örneğin çarter partideki navlun veya sürastarya düzenine dayanan bir talep ileri süren hamilin, aynı sözleşmedeki tahkim şartına itiraz etmesi zayıf bir konumdur. Ölçüt tutarlılıktır: sözleşmeyi kılıç olarak kullanan, kalkanını da kabul etmelidir.

2.5. Şirketler Grubu ve Perdenin Kaldırılması

Grup içi şirketlerin sözleşmenin müzakeresine, ifasına veya sona ermesine fiilen katılmış olması, bazı yargı çevrelerinde tahkim şartının teşmiline gerekçe yapılmaktadır. Türk hukukunda bu doktrin ihtiyatla karşılanmakta; teşmil için iradenin somut delillerle ortaya konması aranmaktadır.

2.6. Temsil ve Yetkisiz Temsil

Taşıtanın, yük sahibi adına ve hesabına hareket ettiği hâllerde tahkim şartı doğrudan temsil olunanı bağlar. Ancak forwarder'ın kendi adına hareket ettiği tipik yapılarda bu sonuç doğmaz.

3. Fiili Taşıyan ve Himalaya Klozu Boyutu

Yük sahibinin fiili taşıyana yönelttiği haksız fiil temelli talepte, fiili taşıyan Himalaya klozuna dayanarak akdi taşıyanın savunmalarından yararlanmak ister. Sorumluluk sınırının teşmili ile yargı yolunun teşmili aynı gerekçeye dayanmaz: birincisi sorumluluğun kapsamına, ikincisi uyuşmazlık çözüm iradesine ilişkindir. Kloz metninde tahkim açıkça anılmadıkça, fiili taşıyanın tahkim itirazının kabul edilmemesi isabetlidir.

4. İspat Yükü ve Usul

Tahkim itirazında bulunan taraf, üçüncü kişinin şartla bağlı olduğunu ispatla yükümlüdür. Bu kapsamda sunulması gereken belgeler şunlardır: konişmentonun her iki yüzü, atıf yapılan çarter partinin tarih ve taraflarını gösteren metin, hamilin belgeyi devralırken şarttan haberdar edildiğini gösteren yazışmalar. Atıf yapılan çarter partinin tarihi ve tarafları belirtilmemişse, hangi sözleşmeye gönderme yapıldığı belirsizleşir; bu belirsizlik itirazı tek başına çökertebilir.

Ayrıca hakem heyetinin kendi yetkisi hakkında karar verme yetkisi (kompetenz-kompetenz) uyarınca, sirayet tartışması önce hakem heyetinde ele alınabilir; ancak nihai denetim iptal ve tenfiz aşamasında mahkemelerde yapılır.

5. Strateji: Çift Raylı Yürütme

• Tahkim itirazının kabul edilmemesi ihtimaline karşı, yetkili mahkemede süre kesici koruyucu başvuru yapılmalıdır.
• Deniz taşımasındaki kısa dava süreleri nedeniyle karşı taraftan yazılı süre uzatımı alınmalıdır.
• Delil tespiti ve müşterek ekspertiz, forum tartışmasından bağımsız olarak derhâl yürütülmelidir.
• İhtiyati haciz ve gemi haczi talepleri, forum belirsizliğinden etkilenmeyecek biçimde planlanmalıdır.

6. Sözleşme Tekniği

• Taşıyan, tahkimi konişmentonun ön yüzünde ve tahkimi açıkça anan bir ibareyle düzenlemelidir.
• Atıf yapılan çarter partinin tarihi ve tarafları konişmentoda gösterilmelidir.
• Şart, konişmento ilişkisine uyarlanabilir biçimde (“taraflar” ifadesiyle) kaleme alınmalı; yalnızca “owners and charterers” terimlerine dayanmamalıdır.
• Yük ilgilisi bakımından ise, poliçe ve satım sözleşmesindeki uyuşmazlık çözüm kayıtlarının taşıma belgesiyle uyumu denetlenmelidir.

7. Sonuç

Çarter partideki tahkim şartının yük sahibine sirayeti, tek bir kurala değil; somut olayda gerçekleşen bağlanma mekanizmasına bağlıdır. Kural, üçüncü kişinin bağlı olmamasıdır; bağlanma ise açık atıf, halefiyet, temlik veya tutarlılık ilkesi gibi somut bir dayanağı gerektirir. Bu nedenle uygulayıcı için doğru soru “tahkim şartı var mı?” değil, “bu tarafı hangi mekanizma bağlıyor?” sorusudur.