Döviz Cinsinden Cezai Şartlar ve Enflasyonist Ortamda Uyarlama: Aşırı İfa Güçlüğü Çerçevesinde Bir Değerlendirme

Giriş

Makroekonomik dalgalanmaların ve yüksek enflasyonist süreçlerin egemen olduğu piyasalarda teşebbüsler, akdettikleri uzun vadeli ticari sözleşmeleri paranın değer kaybına karşı korumak amacıyla cezai şartları (ceza koşulu) yabancı para (döviz) cinsinden kararlaştırma yoluna gitmektedir. Döviz cinsinden belirlenen cezai şartlar, borçluyu ifaya zorlama fonksiyonunun yanı sıra bir tür enflasyon koruması (endeksleme) vazifesi de görür. Ancak döviz kurlarında yaşanan olağanüstü ve öngörülemeyen yükselişler, başlangıçta dengeli olan sözleşmesel rizikoları borçlu aleyhine katlanılamaz düzeyde bozabilmektedir. Bu durum, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun (TBK) 138. maddesinde düzenlenen “aşırı ifa güçlüğü” ve emprevizyon (öngörülemezlik) teorisi kapsamında, döviz cinsinden cezai şartların mahkemece uyarlanıp uyarlanamayacağı sorunsalını beraberinde getirmektedir.

1. Döviz Cinsinden Cezai Şartın Hukuki Niteliği ve Sınırları

Türk hukukunda, Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar ve ilgili tebliğler uyarınca dönemsel olarak getirilen dövizle sözleşme yapma yasakları saklı kalmak kaydıyla, tarafların cezai şartı yabancı para üzerinden belirlemeleri sözleşme özgürlüğü (TBK m. 26) kapsamındadır.

• Parasal Sınır Değişimi: Döviz cinsinden kararlaştırılan cezai şartlarda, borcun muaccel olduğu tarihteki kur üzerinden ödeme yapılması asıldır (TBK m. 99).
• Çifte Müeyyide Riski: Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarına göre, yabancı para cinsinden belirlenen cezai şart, kendiliğinden kur artış riskini ve dolayısıyla enflasyonist etkiyi bünyesinde barındırır. Bu nedenle, döviz cinsinden cezai şartın uygulandığı durumlarda alacaklı, ayrıca ülkedeki yüksek enflasyonu gerekçe göstererek TBK m. 122 kapsamında “aşkın zarar” olarak enflasyon farkını talep edemez; zira döviz seçimiyle bu risk zaten baştan üstlenilmiştir.

2. TBK m. 138 Işığında Aşırı İfa Güçlüğü ve Uyarlama Şartları

Enflasyonist ortamda döviz kurlarının fırlaması, borçluyu mutlak bir edim imkansızlığına sürüklemese de ifayı dürüstlük kuralına (TMK m. 2) aykırı derecede ağırlaştırabilir. Sözleşmenin değişen şartlara uyarlanabilmesi için TBK m. 138'de yer alan şu dört kümülatif şartın birlikte gerçekleşmesi zorunludur:

• Öngörülemez Olağanüstü Durum: Sözleşmenin yapıldığı sırada taraflarca öngörülemeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durumun (ekonomik kriz, hiperenflasyon, devalüasyon vb.) ortaya çıkması gerekir.
• Kusursuzluk: Bu durumun ortaya çıkmasına borçlunun kendi kusurunun sebebiyet vermemiş olması şarttır.
• Dengenin Borçlu Aleyhine Değişmesi: Ortaya çıkan olağanüstü durumun, sözleşmenin yapıldığı sırada mevcut olan dengenin borçlu aleyhine, ifanın talep edilmesini dürüstlük kuralına açıkça aykırı kılacak derecede bozmuş olması gerekir.
• İfaya İlişkin Çekince: Borçlunun edimini henüz ifa etmemiş olması veya ifanın aşırı derecede güçleşmesinden doğan haklarını saklı tutarak (ihtirazi kayıtla) ifa etmiş olması zorunludur.

3. Tacirlerin “Basiret Yükümlülüğü” ve Uyarlama Talebi Karşısındaki Durumu

Döviz cinsinden cezai şartın uyarlanması taleplerinde en büyük hukuki bariyer, davacının “tacir” sıfatına haiz olmasıdır. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) m. 18/2 uyarınca her tacir, ticari faaliyetlerinde basiretli bir iş insanı gibi hareket etmek zorundadır.

• Ekonomik Dalgalanmaları Öngörme Ödevi: Yargıtay hukuk daireleri, uzun yıllar boyunca Türkiye'deki ekonomik krizlerin, devalüasyonların veya kur dalgalanmalarının tacirler bakımından “öngörülemez bir durum” oluşturmadığını, tacirin dövizle borçlanırken bu riski hesaba katması gerektiğini savunarak uyarlama davalarını kategorik olarak reddetmiştir.
• Güncel ve Esnek Yaklaşım: Yargıtay'ın son dönemdeki güncel ve istikrarlı kararlarında bu katı tutumun esnediği görülmektedir. Yargıtay; krizin ya da kur artışının boyutunun, ülkenin genel ekonomik seyrini aşan, tarafların tahmin sınırlarının ötesinde küresel veya sistemik bir şoktan (örneğin küresel pandemiler, ani bölgesel savaşlar veya olağanüstü piyasa müdahaleleri) kaynaklanması durumunda, basiretli bir tacirin dahi bu hacimdeki bir değişimi öngöremeyeceğini kabul etmektedir. Dolayısıyla, basiret yükümlülüğü mutlak bir kalkan olmaktan çıkmış, somut olayın özelliklerine göre “katlanma sınırının” aşılıp aşılmadığı denetlenmeye başlanmıştır.

4. Mahkemenin Müdahale Yöntemleri

Hakim, TBK m. 138 şartlarının oluştuğuna kanaat getirirse, sözleşmeye müdahale ederek döviz cinsinden cezai şartı şu yöntemlerle uyarlayabilir:

• Kur Sabitleme: Cezai şartın ödeneceği tarihteki cari kur yerine, sözleşme tarihi ile muacceliyet tarihi arasında hakkaniyete uygun sabit bir kur (örn. kriz öncesi ortalama kur) belirlenebilir.
• Türk Lirasına Çevirme: Yabancı para borcu, feshin veya uyuşmazlığın doğduğu tarihteki adil bir endeksleme ile Türk Lirasına revize edilebilir.
• Sözleşmeden Dönme/Fesih: Eğer uyarlama tarafların menfaat dengesini kurmaya yetmiyorsa, hakim cezai şart yükümlülüğünü tamamen ortadan kaldıracak şekilde sözleşmenin feshine karar verebilir.

Sonuç

Enflasyonist iklimlerde döviz cinsinden cezai şartlar, alacaklıyı korurken borçlu üzerinde yıkıcı bir mali baskı oluşturabilir. Türk borçlar hukuku, pacta sunt servanda (sözleşmeye sadakat) ilkesini esas alsa da, dürüstlük kuralının bir gereği olarak emprevizyon teorisine (TBK m. 138) kapıyı açık bırakmıştır. Tacirlerin basiretli hareket etme zorunluluğu, kur riskini üstlendikleri dövizli cezai şartlarda uyarlama talep etmelerini zorlaştırsa da imkansız kılmamaktadır. Piyasa dengelerini tamamen altüst eden, olağanüstü ve öngörülemez kur şoklarında, basiret sınırının bittiği yerde yargısal uyarlama mekanizması devreye girerek sözleşmenin adalet temelinde yeniden yapılandırılmasını sağlamaktadır.