Çek, Bono ve Kambiyo Senetlerine Mahsus Takip: Uygulama Rehberi

Çek ve bono, ticari hayatta ödeme ve kredi aracı olarak yaygın kullanılır. Bu senetlere bağlanan alacaklar, İİK m. 167 vd. uyarınca "kambiyo senetlerine mahsus haciz yolu" ile daha hızlı ve etkili biçimde takip edilebilir. Ancak bu ayrıcalıklı yol, senedin TTK'daki şekil şartlarını eksiksiz taşımasına bağlıdır.

1. Şekil Şartları

1.1. Bono (TTK m. 776)

• Senet metninde "bono" veya "emre yazılı senet" ibaresi (yabancı dilde düzenlenmişse o dildeki karşılığı).
• Kayıtsız şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadi, lehtarın adı, düzenleme tarihi ve yeri, düzenleyenin imzası.
• Vade gösterilmemişse senet görüldüğünde ödenecek sayılır; düzenleme yeri yoksa düzenleyenin ad-soyad yanındaki yer geçerli olur.

1.2. Çek (TTK m. 780)

• "Çek" kelimesi, kayıtsız şartsız ödeme emri, muhatap bankanın ticaret unvanı, ödeme yeri, düzenleme tarihi ve yeri, düzenleyenin imzası.
• Çek görüldüğünde ödenir; ileri tarihli çeklerde de ibraz mümkündür (5941 sayılı Kanun'un geçici düzenlemeleri saklıdır).

• Sonuç: Zorunlu unsurlardan biri eksikse senet kambiyo vasfını yitirir; alacak yalnızca genel haciz yolu veya temel ilişkiye dayalı dava ile talep edilebilir.

2. İbraz, Protesto ve Zamanaşımı

2.1. Çekte İbraz Süreleri (TTK m. 796)

• Düzenlendiği yerde ödenecekse 10 gün; aynı kıtada başka yerde ödenecekse 1 ay; farklı kıtada ise 3 ay.
• Süresinde ibraz edilmeyen çekte, düzenleyene karşı haklar korunsa da cirantalara müracaat hakkı düşer.

2.2. Bonoda Protesto

Belirli vadeli bonolarda cirantalara başvurabilmek için, vadeyi izleyen iki iş günü içinde ödememe protestosu çekilmesi gerekir. Senette "protestosuz" kaydı varsa bu şart aranmaz.

2.3. Zamanaşımı

• Bono: Düzenleyene karşı vadeden itibaren 3 yıl; hamilin cirantalara karşı 1 yıl; cirantaların birbirine karşı 6 ay.
• Çek: Hamilin müracaat hakkı ibraz süresinin bitiminden itibaren 3 yıl.

3. Kambiyo Takibinin Akışı

[1] Senet aslının icra dairesine ibrazı → Örnek 10 ödeme emri
        ↓
[2] Borçluya tebliğ: 10 gün ödeme, 5 gün imzaya itiraz,
    5 gün borca itiraz (icra mahkemesine)
        ↓
[3] İtiraz satıştan başka işlemleri durdurmaz (İİK m. 169/a)
        ↓
[4] Ödeme yoksa haciz → satış → tahsil

• İhtiyati haciz avantajı: Kambiyo senedi kesin belge sayıldığından ihtiyati haciz talebinde teminattan muafiyet gündeme gelebilir.
• İtirazın reddi: Kötüniyetli itiraz halinde borçlu aleyhine %20'den az olmamak üzere tazminata hükmedilebilir.

4. Karşılıksız Çek

• Karşılıksızdır işlemi yapılan çeklerde, 5941 sayılı Kanun m. 5 uyarınca hamilin şikâyeti üzerine düzenleyen hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı ile adli para cezası uygulanır.
• Şikâyet, fiilin öğrenilmesinden itibaren 3 ay ve her hâlde 1 yıl içinde yapılmalıdır.
• Banka, her yaprak için kanunen öngörülen asgari tutardan sorumludur; bu tutar alacaktan mahsup edilir.

Sonuç

Kambiyo takibi, hız ve itirazın icrayı durdurmaması nedeniyle alacaklıya güçlü bir konum sağlar. Buna karşılık şekil şartları, ibraz-protesto süreleri ve zamanaşımı katı biçimde uygulanır. Senedin devralınması aşamasında yapılacak hukuki inceleme, takip aşamasındaki hak kayıplarını önler.