Açık Rıza Metinlerinin Hukuki Geçerlilik Şartları ve Sınırları

1 · Açık Rızanın Tanımı ve Üç Unsurlu Yapısı

KVKK m. 3/1-(a) açık rızayı; "belirli bir konuya ilişkin, bilgilendirmeye dayanan ve özgür iradeyle açıklanan rıza" olarak tanımlamıştır. Kanunun aradığı üç unsurdan herhangi birinin eksikliği, rızanın hukuki geçerliliğini ortadan kaldırır. Bu tanım, GDPR m. 4/11'deki "specific, informed and unambiguous" ölçütüyle esasen örtüşmekle birlikte, açıklığın ispat yükü Türk hukukunda tamamen veri sorumlusuna aittir.

2 · Belirlilik İlkesi ve 'Blanket Consent' Yasağı

Açık rıza, birden fazla işleme faaliyetini kapsayan toptan (blanket) bir onay olarak alınamaz. Kişisel Verileri Koruma Kurulu, "üyelik sürecinde tüm işleme faaliyetleri için tek kutu ile rıza alınması" uygulamalarını hukuka aykırı bulmakta; her farklı amaç (pazarlama, profilleme, üçüncü taraflarla paylaşım, yurt dışı aktarım vb.) için ayrı ve serbestçe geri alınabilir onay kutusu aranmaktadır.

3 · Özgür İrade ve 'Hizmet Şartı' Yasağı

KVKK ve Kurul kararlarında istikrarlı biçimde vurgulandığı üzere; bir hizmetin sunulmasının, o hizmetin ifası için gerekli olmayan kişisel verilerin işlenmesine rıza gösterilmesi şartına bağlanması, özgür irade unsurunu ortadan kaldırır. Örneğin bir e-ticaret sitesinde üyelik oluşturmanın, ticari elektronik ileti gönderimi veya konum bilgisi paylaşımı için rıza verilmesine bağlanması hukuka aykırıdır. Bu tür rızalar, verildikleri anda dahi hukuken yok hükmündedir.

4 · Bilgilendirmenin Aydınlatmadan Farkı

Açık rıza metnindeki bilgilendirme, KVKK m. 10 kapsamındaki aydınlatma yükümlülüğünden farklıdır. Aydınlatma, işleme faaliyetinin varlığından bağımsız olarak her hâlde yapılması gereken tek yönlü bir bildirimken; açık rıza öncesindeki bilgilendirme, rızanın konusunu somutlaştırmaya hizmet eder. Uygulamada iki metnin birbirine karışması, hem aydınlatma yükümlülüğünün ihlaline hem de rızanın geçersizliğine yol açmaktadır.

5 · Ticari Elektronik İleti — 6563 Sayılı Kanun Kesişimi

Pazarlama amaçlı iletiler yönünden 6563 sayılı ETK m. 6 uyarınca İYS (İleti Yönetim Sistemi) üzerinden alınan onay ile KVKK m. 5/1 kapsamındaki açık rıza kavramsal olarak farklı olsa da; Kurul, tek metinle birlikte alınmalarını hukuken geçerli saymakta, ancak metnin çift kaynağa da açıkça atıf yapmasını aramaktadır.

6 · Değerlendirme

Açık rıza, KVKK sisteminde bir "kurtarıcı hukuki sebep" değil; diğer hukuki sebeplerin bulunmadığı durumlarda başvurulacak son çaredir. Uygulamada işletmelerin öncelikle m. 5/2 kapsamındaki hukuki sebepleri değerlendirmesi, açık rızayı yalnızca gerçekten özgür ve belirli bir tercih niteliği taşıyan hâllerle sınırlı tutması, hem uyum riskini hem de rızanın geri alınmasıyla ortaya çıkabilecek işletmesel istikrarsızlığı azaltır.