Uluslararası Ticari Sözleşmelerde Uygulanacak Hukuk ve Yetki Klozları Rehberi

1. Uygulanacak Hukuk Klozu (Governing Law)

Uygulanacak hukuk klozu, sözleşmeden doğan uyuşmazlıkların hangi ülkenin maddi hukukuyla çözüleceğini belirler.

• Roma I Tüzüğü (AB): Taraflar sözleşme ile uygulanacak hukuku serbestçe seçebilir (m. 3). Ancak tüketici, işçi ve zorunlu hükümler (overriding mandatory provisions) bu seçimi sınırlayabilir.
• Türk Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK): Taraflar, yabancılık unsur taşıyan sözleşmelerde uygulanacak hukuku açıkça seçebilir (m. 24). Seçim, üçüncü kişilere haksızlık yapmadığı sürece geçerlidir.
• CISG etkisi: Türk hukuku seçildiğinde CISG hâlâ uygulanabilir; CISG'ı bertaraf etmek için ayrıca "CISG uygulanmayacaktır" denmelidir.

2. Yetki Klozu: Mahkeme Seçimi

Yetki klozu, uyuşmazlık çıktığında hangi mahkemenin görevli olacağını belirler.

• Münhasır (exclusive) yetki: Taraflar yalnızca belirli bir ülkenin mahkemelerinin yetkili olduğunu kararlaştırır.
• Münhasır olmayan (non-exclusive) yetki: Birden fazla forumun yetkili olmasına izin verilir; esneklik sağlar ancak forum shopping riskini artırır.
• AB üyesi devletler: Brüksel I bis Tüzüğü (Regulation 1215/2012) ve Lugano Sözleşmesi, yetki anlaşmalarının tanınması ve uygulanmasını düzenler.
• MÖHUK m. 36 vd.: Yabancı mahkeme yetki anlaşmaları, Türk hukukuna göre yazılı veya açıkça gösterilen bir anlaşma olmalıdır; yetki anlaşması genellikle ayrı bir madde olarak düzenlenir.

3. Tahkim Şartı: Alternatif Forum

Tahkim, özellikle uluslararası ticarette yaygın tercih edilen çözüm yoludur.

• Tahkim yeri (seat): Tahkimin hukuki merkezi; yerel mahkeme desteği, tenfiz kolaylığı ve maliyet açısından kritiktir.
• Kurumlu / Kurumsuz tahkim: ICC, LCIA, İSTAÇ, VIAC gibi kurumlar prosedür yönetir; ad hoc tahkimde taraflar kendi kurallarını belirler.
• Uygulanacak hukuk ve tahkim hukuku: Sözleşmenin maddi hukuku (örn. Türk hukuku, İngiliz hukuku) ile tahkim prosedür hukuku (lex arbitri) birbirinden farklıdır.
• Dil ve hakem sayısı: Tahkim dili, hakem sayısı (tek veya üçlü heyet) ve hakemlerin nitelikleri açıkça belirtilmelidir.

4. Yabancı Mahkeme ve Tahkim Kararlarının Tenfizi

• Mahkeme kararları: Yabancı mahkeme kararlarının Türkiye'de tenfizi, MÖHUK hükümleri ve karşılıklılık ilkesine tabidir.
• Tahkim kararları: 1958 New York Sözleşmesi kapsamında tahkim kararları 170'i aşkın devlette tanınır ve tenfiz edilir; bu nedenle tahkim, uluslararası icra açısından daha güvenlidir.
• Reddetme sebepleri: Kamu düzeni, usul adilane hükümlerine aykırılık veya yetki ihlali, tenfizin reddedilmesine yol açabilir.

5. Sık Yapılan Hatalar

• Çelişkili klozlar: Uygulanacak hukuk olarak X ülkesi seçilirken yetki klozu Y ülkesi mahkemelerine yetki verilmesi; bu durumda tahkim veya uyumlu forum seçimi önerilir.
• Belirsiz ifadeler: "Taraflar dostane çözüm arayacaktır" gibi yumuşak ifadeler, zorunlu arabulucuk veya tahkim şartının geçerliliğini etkileyebilir.
• CISG'ı bertaraf etmeme: Türk hukuku seçilmesi CISG'ı otomatik olarak hariç tutmaz.
• Yabancı dile çeviri eksikliği: Farklı dillerde imzalanan sözleşmelerde hangi metnin esas alınacağı belirtilmelidir.

6. Taslak Kontrol Listesi

• Uygulanacak hukuk açıkça seçildi mi ve CISG hariç tutuldu mu (isteniyorsa)?
• Mahkeme yetkisi münhasır mı, münhasır değil mi?
• Tahkim tercih edilmişse koltuk, kurum, hakem sayısı ve dil belirlendi mi?
• Yetki ve uygulanacak hukuk klozları birbiriyle tutarlı mı?
• Kararların icrası hedef ülkelerde öngörülebilir mi?

7. Sonuç