Uluslararası Ticari Sözleşmelerde Sorumluluk Sınırlaması Klozlarının Incoterms Sigorta Limitleriyle Uyumu

1. Giriş

Sınır ötesi mal satımında zarar riski üç ayrı mekanizmayla dağıtılır: hasarın geçişini belirleyen teslim şekli, zararı üstlenen sigorta poliçesi ve tarafların birbirine karşı sorumluluğunu tayin eden sözleşmesel sorumluluk rejimi. Uygulamada bu üç mekanizma çoğu kez farklı kişilerce ve farklı zamanlarda kaleme alındığından, aralarındaki eşgüdüm gözden kaçmaktadır. Tipik sonuç şudur: sözleşme, satıcının sorumluluğunu fatura bedeliyle sınırlamakta; poliçe ise yalnızca sınırlı rizikoları kapsamaktadır. Aradaki fark, hukuken hiçbir tarafa yansıtılamayan bir kayıp olarak alıcının üzerinde kalmaktadır.

2. Sorumluluk Sınırlaması Klozlarının Hukuki Çerçevesi

• Sözleşme özgürlüğü ve CISG m. 6: CISG'e tabi sözleşmelerde taraflar, Antlaşma'nın tazminat rejiminden sapabilir; sorumluluk tavanı geçerli bir sapma teşkil eder. Ancak sapmanın kapsamı dar yorumlanır ve açık olmayan sınırlama, sınırlama sayılmaz.
• Geçerlilik sorunu ulusal hukuka bırakılmıştır: CISG m. 4 uyarınca sözleşme hükümlerinin geçerliliği Antlaşma'nın kapsamı dışındadır. Bu nedenle klozun akıbeti, uygulanacak hukuk uyarınca ayrıca denetlenir.
• Türk hukukunda emredici sınır: TBK m. 115, ağır kusur ve kastın sonuçlarını peşinen kaldıran anlaşmaları kesin hükümsüz sayar. TBK m. 116 yardımcı kişilerin fiilinden sorumluluk bakımından benzer sınırı getirir. Genel işlem koşulu niteliğindeki klozlar ayrıca TBK m. 20–25 denetimine tabidir.
• Dolaylı zararların dışlanması: "Consequential/indirect loss" ibaresi Türk hukukunda yerleşik bir kavram karşılığı bulmadığından, kâr kaybı, üretim durması ve ceza şartı gibi kalemler tek tek sayılarak dışlanmalıdır.

3. Incoterms 2020'nin Sigorta Yükümlülükleri

Incoterms 2020'de sigorta yaptırma borcu yalnızca iki kuralda satıcıya yüklenmiştir ve iki kural farklı teminat düzeyi öngörür:

• CIF (A5): Asgari teminat, Institute Cargo Clauses (C) düzeyidir. (C) teminatı sayılı rizikolarla (named perils) sınırlıdır; hırsızlık, ıslanma, kırılma, teslim edilmeme gibi sık görülen kalemleri kural olarak kapsamaz.
• CIP (A5): Incoterms 2020 ile asgari teminat (A) düzeyine yükseltilmiştir; (A) tüm rizikolar esasına dayanır ve istisna listesiyle sınırlıdır.
• Ortak asgari koşullar: Her iki kuralda da sigorta bedeli sözleşme bedelinin %110'u, para birimi sözleşme para birimi olmalı ve teminat, teslim yerinden varış yerine kadar süreyi kapsamalıdır.
• Diğer kurallar: FCA, CPT, CFR, DAP, DPU, DDP ve EXW'de sigorta yaptırma borcu yoktur; sigorta, hasarı taşıyan tarafın kendi menfaatine bırakılmıştır.

4. Teminat Boşluğunun Doğuş Biçimleri

• Riziko boşluğu: CIF satışta zarar ICC (C) kapsamı dışında kalır (örneğin konteynerin ıslanması). Poliçe ödemez; sözleşmedeki tavan nedeniyle satıcıdan da tam tazminat alınamaz.
• Tutar boşluğu: Poliçe bedeli %110 ile sınırlıyken alıcının gerçek zararı (yeniden tedarik maliyeti, kur farkı, gecikme cezası) bu oranı aşar; aşan kısım sorumluluk tavanı nedeniyle karşılıksız kalır.
• Süre boşluğu: Teminat varış limanında sona ererken, sözleşme teslimi alıcının deposu olarak tanımlar; iç taşımadaki zarar iki metnin de dışında kalır.
• Muafiyet boşluğu: Poliçedeki muafiyet (deductible) ve reasürans şartları, sözleşmede öngörülmemişse alıcının üzerinde kalır.
• Halefiyet çatışması: Sigortacının TTK m. 1472 uyarınca halefiyetle satıcıya rücu etmesi hâlinde, sorumluluk tavanı bu rücuyu da fiilen daraltır; sigortacı bu nedenle poliçe fiyatını veya kabulünü yeniden değerlendirir.

5. Uyum Metodolojisi

• Teminat düzeyinin yükseltilmesi: CIF satışta ICC (C) yerine sözleşmeyle (A) teminatı ve gerektiğinde savaş/grev klozları (Institute War and Strikes Clauses) kararlaştırılmalıdır. Incoterms asgari düzeyi belirler; taraflar yükseltebilir.
• Tavanın teminatla eşleştirilmesi: Sorumluluk tavanı, "fatura bedelinin %110'u veya poliçe teminat tutarı; hangisi yüksekse" biçiminde poliçeye endeksli olarak yazılmalıdır.
• Sigortadan karşılanan zararın tavan dışında tutulması: Klozda, sigortacının halefiyet talepleri ve poliçeden tahsil edilen tutarların tavan hesabına dahil edilmeyeceği açıkça belirtilmelidir.
• Muafiyet ve süre uyumu: Poliçe muafiyetinin hangi tarafa ait olduğu ve teminatın nihai varış noktasına kadar (warehouse to warehouse) süreceği hem sözleşmede hem poliçede aynı ifadeyle yer almalıdır.
• Belge yükümlülüğü: Satıcının, poliçeyi veya sigorta sertifikasını alıcının doğrudan talepte bulunmasına elverecek şekilde (devredilebilir, to order) düzenletmesi sözleşmede şart koşulmalıdır.
• Emredici sınırın gözetilmesi: Tavan hükmü, kast ve ağır kusur hâllerini açıkça saklı tutmalıdır; aksi hâlde klozun tamamının hükümsüzlüğü riski doğar.

6. CISG m. 74 ile İlişki

CISG m. 74, tazminatı ihlal eden tarafın sözleşme kurulurken öngörebileceği zararla sınırlar. Sorumluluk sınırlaması klozu bu sınırın altına inen ikinci bir tavan yaratır. Buna karşılık taraflar, poliçe teminatının kapsamını ve gecikme/kâr kaybı risklerini müzakere sırasında açıkça bildirmişlerse, öngörülebilirlik eşiği genişler ve dar yazılmış bir tavan hükmü ile bu genişleme arasındaki gerilim tahkim heyetleri önünde yorum uyuşmazlığına dönüşür. Bu nedenle müzakere yazışmalarında bildirilen risklerin, tavan hükmünde de karşılığının bulunması gerekir.