Dış Ticaret Sözleşmelerinde Navlun ve Sigorta Yükümlülüklerinin Hukuki Boyutu

1. Giriş

Uluslararası satış sözleşmeleri, sadece malın mülkiyetinin devrini değil, o malın fiziki olarak bir ülkeden diğerine nakledilmesini de organize eden karmaşık hukuki metinlerdir. Satılan malın varış noktasına ulaştırılması için katlanılan taşıma gideri (navlun) ve bu süreçte malın uğrayabileceği ziya ve hasarlara karşı koruma sağlayan sigorta, sözleşmenin asli unsurları arasındadır. Bu iki yükümlülüğün hukuki boyutunun netleştirilmemesi; taahhütlerin ihlaline, navlun fiyatlarındaki dalgalanmalardan doğan ifa güçlüklerine ve sigorta tazminatının tahsilinde hak kayıplarına yol açmaktadır.

2. Navlun Yükümlülüğünün Hukuki Niteliği ve İfa Sorunları

2.1. Navlunun Sözleşmesel Borç İlişkisindeki Yeri

Navlun, taşıma sözleşmesinin (charter party veya konşimento) temel edimidir. Satış sözleşmesinde navlunun hangi tarafa ait olduğu, seçilen Incoterms terimi ile doğrudan ilişkilidir:

• E ve F Grubu Terimlerde (EXW, FCA vb.): Navlun sözleşmesini yapma ve bedelini ödeme yükümlülüğü tamamen alıcıya aittir.
• C ve D Grubu Terimlerde (CFR, CPT, DAP vb.): Satıcı, malı varış yerine kadar taşımak üzere taşıyıcı ile sözleşme yapmak ve navlunu ödemekle mükelleftir.

2.2. Navlun Fiyatlarındaki Aşırı Artışlar ve İfa Güçlüğü (Hardship)

Küresel krizler, savaşlar veya lojistik hatlardaki tıkanmalar (örneğin Süveyş Kanalı krizleri) navlun fiyatlarında öngörülemez artışlara neden olabilmektedir. Satıcının navlunu üstlendiği (C veya D grubu) durumlarda, navlun bedelinin malın satış bedelini aşması hâlinde hukuki bir uyuşmazlık doğar.

• Türk Borçlar Kanunu m. 138 (Aşırı İfa Güçlüğü) veya CISG m. 79 (Muafiyet) hükümleri uyarınca sözleşmenin değişen koşullara uyarlanması ya da feshi talep edilebilir.
• Ancak uluslararası hukukta "ticari risk" kapsamında görülen navlun dalgalanmaları her zaman mücbir sebep (force majeure) olarak kabul edilmez; bu nedenle sözleşmelere spesifik navlun eskalasyon klozları eklenmesi hukuki bir zorunluluktur.

3. Sigorta Yükümlülüğünün Hukuki Boyutu ve Sigortalanabilir Menfaat

3.1. Sigorta Yaptırma Zorunluluğu Olan Incoterms Kuralları

Incoterms 2020 kuralları uyarınca, satıcıya açıkça uluslararası nakliyat sigortası yaptırma yükümlülüğü yükleyen yalnızca iki terim mevcuttur: CIF (Cost, Insurance and Freight) ve CIP (Carriage and Insurance Paid To).

• CIF Kuralında Sigorta: Satıcı, asgari teminat sağlayan Institute Cargo Clauses (C) şartlarına göre sigorta yaptırmakla yükümlüdür. Bu teminat yapısı genellikle dökme yükler için tercih edilir.
• CIP Kuralında Sigorta: Incoterms 2020 ile satıcı, en geniş kapsamlı teminatı sunan Institute Cargo Clauses (A) (Tüm Rizikolar – All Risks) çerçevesinde sigorta yaptırmak zorundadır. Bu değişiklik, özellikle endüstriyel ve yüksek değerli mamul malların korunmasını amaçlar.

3.2. Sigortalanabilir Menfaat (Insurable Interest) Problemi

Sigorta hukukunun temel ilkelerinden biri, sigorta yaptıran kişinin mal üzerinde ekonomik bir menfaatinin (sigortalanabilir menfaat) bulunması şartıdır. C grubu terimlerde (CFR, CIF, CPT, CIP) satıcı navlun ve sigortayı üstlense de, hasar malın ilk taşıyıcıya teslimi veya gemiye yüklenmesiyle alıcıya geçer.

• Hasar alıcıya geçtikten sonra yolda meydana gelen bir kazada zarar gören doğrudan alıcıdır.
• Bu nedenle satıcı, CIF/CIP kapsamında kendi adına değil, alıcının menfaatine sigorta yaptırır ve poliçeyi ciro ederek (veya devrederek) alıcıya teslim eder.
• Poliçenin hukuken doğru devredilmemesi, hasar anında alıcının sigorta şirketine karşı doğrudan dava (tazminat talep) hakkı kazanmasını engeller.

4. Sonuç ve Öneriler

• Poliçe Şartlarının Uyumu: Malın niteliğine uygun sigorta klozları (Institute Cargo Clauses A, B veya C) sözleşmede açıkça yazılmalı; "sigorta satıcıya aittir" gibi muğlak ifadelerden kaçınılmalıdır.
• Navlun Koruma Düzenlemeleri: Özellikle C ve D grubu sözleşmelerde, olağanüstü navlun artışlarının taraflar arasında nasıl paylaşılacağını belirten navlun ayarlama/paylaşım klozları metne dâhil edilmelidir.
• Mücbir Sebep Maddelerinin Senkronizasyonu: Taşıma sözleşmesindeki (konşimentodaki) mücbir sebep hâlleri ile satış sözleşmesindeki tanımlar birbirini destekleyecek şekilde uyumlu hâle getirilmelidir.