Deforme Edilmiş (Melez / Hybrid) Incoterms Kullanımı: EXW–Yükleme ve CIF–Sigorta Uyuşmazlıklarında Yargıtay'ın Yaklaşımı

1. Melez (Hybrid) Incoterms Kavramı

Incoterms kuralları; teslim anı, hasarın geçişi, masraf paylaşımı ve gümrük–sigorta yükümlülükleri unsurlarını bir bütün olarak kurgulayan paket rejimlerdir. Paketin bir unsurunu sözleşmeyle veya fiili davranışla değiştirip diğerlerini olduğu gibi bırakmak, terimin iç dengesini bozar. Melez kullanım sözleşme serbestisi (TBK m. 26, CISG m. 6) gereği kendiliğinden geçersiz değildir; sorun, tarafların bu sapmanın domino etkisini öngörmemesinden doğar.

2. Vaka: EXW (İşyerinde Teslim) Yazıp Yüklemeyi Satıcıya Yıkmak

2.1. En Sık Yapılan Hata

Sözleşmeye veya faturaya "EXW" yazılır. Ancak alıcı yabancı bir firmadır, Türkiye'ye araç gönderir ve satıcı da fabrikasındaki forklift ile malı bu araca yükler. Yükleme esnasında mal düşer, kırılır veya araç hasar görür.

2.2. Incoterms 2020 Kuralı Ne Diyor?

EXW kuralında satıcının malı araca yükleme zorunluluğu yoktur. Satıcı malı yalnızca kendi fabrikasında/deposunda alıcının tasarrufuna hazır tutar. Malın araca yüklenmesi esnasındaki tüm risk ve masraflar alıcıya aittir.

2.3. Uyuşmazlık ve Tarafların Savunması

Satıcı, "Sözleşme EXW, risk alıcınındır" derken; alıcı, "Malı senin elemanların yüklerken düşürdü, fiilen yüklemeyi sen üstlendin, zararı öde" savunmasını ileri sürer.

2.4. Yargıtay'ın Yaklaşımı

• Yargıtay bu tür uyuşmazlıklarda faturadaki veya sözleşmedeki katı "EXW" ibaresine takılıp kalmaz.
• Fiili uygulama ve kusur sorumluluğu: Satıcının personeli tarafından yapılan fiili yükleme eylemi; haksız fiil, vekâletsiz iş görme veya sözleşmeye ek bir yan edim yükümlülüğü olarak değerlendirilir.
• Satıcının personeli yükleme esnasında kusurluysa (örneğin forklifti kötü kullanmışsa), Yargıtay katı EXW kuralını bir kenara bırakarak TBK uyarınca kusuru işleyeni (satıcıyı) zarardan sorumlu tutar.

3. Vaka: CIF / CIP Yazıp Sigorta ve Navlundan Kaçınmak

3.1. En Sık Yapılan Hata

Sözleşmede "CIF varış limanı" seçilir. Ancak satıcı navlunu öder, sigortayı ise "Nasılsa deniz taşımacısının (acentenin) kendi sorumluluk sigortası var, ekstra sigortaya gerek yok" diyerek yaptırmaz ve mal denizde zayi olur. Ya da tam tersine, "CIF" yazılmasına rağmen navlun faturası alıcıya yansıtılır.

3.2. Incoterms 2020 Kuralı Ne Diyor?

CIF/CIP kurallarında satıcı, kendi adına değil alıcı lehine (alıcının hasarı sigorta şirketinden tahsil edebilmesi için) taşıma sigortası yaptırmak ve primini ödemek zorundadır.

3.3. Uyuşmazlık

Mal yolda battığında alıcı sigorta poliçesini ister; satıcı poliçe sunamaz ve "Hasar gemide gerçekleşti, CIF'e göre hasar yükleme limanında alıcıya geçer, sigorta olmasa da risk senindir" savunmasını yapar.

3.4. Yargıtay'ın Yaklaşımı

• Yargıtay, satıcının "hasar yükleme limanında alıcıya geçer" savunmasına bu durumda asla itibar etmez.
• Sözleşmeye aykırılık ve asli edim ihlali: CIF terimindeki "I" (Insurance – Sigorta) harfi satıcı için yedek değil, asli bir sözleşme yükümlülüğüdür. Sigortanın yaptırılmamış olması doğrudan sözleşmeye aykırılık ve tazminat sebebidir.
• Hüküm: Alıcı sigorta tazminatından mahrum kaldığı için Yargıtay, satıcıyı sigorta şirketinin ödemesi gereken tutarın tamamından şahsen sorumlu tutar.
• Benzer şekilde, CIF yazıp navlunu alıcıya fatura eden satıcıya karşı açılan davalarda Yargıtay, alıcının ödediği navlun bedelinin satıcıdan tahsiline karar verir.

4. Türk Firmaları İçin Çıkarılacak Dersler ve "Melez" Çözümler

Incoterms kurallarının dışına çıkılacaksa, uyuşmazlık yaşamamak için terimleri deforme etmek yerine doğru terimi seçmek veya sözleşmeye net istisnalar yazmak gerekir.

• EXW yerine FCA kullanın: Malı fabrikanızda siz yükleyecekseniz ama nakliye aracını alıcı tutacaksa, sözleşmeye EXW yazıp melezleştirmeyin; doğrudan "FCA (Satıcının Fabrikası)" yazın. FCA kuralında malı araca yükleme riski ve masrafı yasal olarak satıcıya aittir.
• Açık istisna maddesi ekleyin: İlla ki EXW yazılacak ama malı satıcı yükleyecekse sözleşmeye şu ibare eklenmelidir: "Teslimat EXW olacaktır. Ancak satıcı, alıcıya ticari bir kolaylık olarak yüklemeye yardım edecektir; yükleme esnasında doğabilecek her türlü hasar ve risk münhasıran alıcıya ait kalmaya devam edecektir."
• Sigorta yükümlüsünü terimle uyumlu seçin: Sigortayı alıcı yapacaksa terim CIF/CIP değil, CFR (denizyolu) veya CPT (çok modlu) olmalıdır.
• CIF/CIP korunacaksa poliçe kapsamı (CIF'te ICC (C) asgari, CIP'te ICC (A)), teminat tutarı (fatura bedelinin %110'u) ve para birimi sözleşmede açıkça yazılmalıdır.
• Taşıma moduna dikkat edin: FOB, CFR ve CIF yalnızca deniz/iç su yolu içindir; konteyner ve karayolu taşımasında FCA, CPT, CIP veya DAP kullanılmalıdır.

5. Uyuşmazlık Öncesi Kontrol Listesi

• Terim Incoterms 2020 atfıyla ve adlandırılmış yerle birlikte yazıldı mı? (Örn. "CIP Rotterdam, Incoterms 2020")
• Yükleme/boşaltmayı fiilen kimin personeli yapıyor; sözleşme bunu yansıtıyor mu?
• Sigorta yükümlüsü, teminat seviyesi (ICC A/B/C) ve tutar açıkça belirlendi mi?
• Navlun ve sigorta faturalandırması terimle çelişiyor mu?
• Akreditif ve belge şartları terimle uyumlu mu?
• Sözleşmede "Yorum ve Belgelerin Önceliği" maddesi bulunuyor mu?