Incoterms Terimleri ile Sözleşme Hükümlerinin Çelişmesi Durumunda Yetki ve Yorum Sorunları: CISG Perspektifinden Genişletilmiş Analiz
Incoterms ile sözleşmenin özel hasar ve mülkiyet maddeleri çeliştiğinde uyuşmazlığın CISG m. 6, 7, 8, 9 ve hasarın geçişine ilişkin m. 66-69 çerçevesinde çözümü; mülkiyet konusunda CISG m. 4/b'nin çizdiği sınır, lex rei sitae müdahalesi ve Brüksel I Bis m. 7/1-b uyarınca teslim yeri esaslı yetki sorunları.
Öz
Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Birleşmiş Milletler Antlaşması (CISG), uluslararası taşınır satım sözleşmelerine uygulanacak maddi hukuk kurallarını yeknesaklaştıran en temel üst normdur. Sözleşmede seçilen Incoterms terimi ile sözleşmenin özel hükümleri (mülkiyet ve hasar maddeleri) arasında bir çelişki doğduğunda, bu uyuşmazlığın çözümü ve sözleşmenin yorumlanması CISG çerçevesinde — özellikle Antlaşma'nın 6, 7, 8 ve 9. maddeleri ile III. Kısmı (Hasarın Geçişi) bağlamında — ele alınmalıdır.
1. CISG ve Incoterms İlişkisinin Hukuki Zemini
CISG, Incoterms kurallarına doğrudan atıfta bulunmasa da Antlaşma'nın iki temel maddesi Incoterms'in sözleşmenin bir parçası haline gelmesini hukuken meşrulaştırır:
- CISG m. 9/1 (açık irade ve yerleşmiş uygulamalar): Taraflar, kabul ettikleri teamülleri ve aralarında yerleşmiş uygulamaları sözleşmeye dahil edebilirler. Sözleşmede bir Incoterms terimine (örneğin "FOB Hamburg Incoterms 2020") açıkça yer verilmesi bu kapsamdadır.
- CISG m. 9/2 (uluslararası ticari teamüller): Tarafların aksini kararlaştırmadığı hallerde, uluslararası ticarette yaygın olarak bilinen ve uygulanan teamüllerin (Incoterms gibi) zımnen sözleşmeye uygulandığı kabul edilir.
2. Çelişkilerin CISG Hükümleri Çerçevesinde Yorumlanması
Sözleşmenin özel maddeleri ile seçilen Incoterms terimi çeliştiğinde, uyuşmazlığı çözecek mahkeme veya tahkim heyeti CISG'in yorum kurallarını işletir.
2.1. Tarafların İradesi ve Sözleşme Serbestisi (CISG m. 6)
CISG m. 6, taraflara Antlaşma hükümlerini tamamen dışlama veya maddelerini değiştirme (irade özerkliği) hakkı tanır.
Öncelik sıralaması: Sözleşmenin özel bir maddesi (örn. "Hasar, mallar alıcının deposuna varıncaya kadar satıcıya aittir") ile seçilen Incoterms terimi (örn. "FOB") çelişiyorsa, CISG m. 6 uyarınca tarafların sözleşmede açıkça kaleme aldığı özel şart Incoterms kuralına üstün tutulur.
Ancak bu yorum yapılırken CISG m. 8 uyarınca tarafların makul birer tacir olarak gerçek iradeleri ve beyanları analiz edilmelidir. Incoterms terimi sözleşmenin ruhunu oluşturuyorsa, çelişen özel madde "istisnai bir düzenleme" veya "yazım hatası" olarak da değerlendirilebilir.
3. Hasarın Geçişi Bakımından Çatışma (CISG vs. Incoterms)
CISG, 66 ila 69. maddeleri arasında hasarın geçişini detaylıca düzenlemiştir. Ancak taraflar bir Incoterms terimi seçtiklerinde, CISG'in hasara ilişkin bu maddelerini zımnen dışlamış (derogation) olurlar.
Çelişki Halinde Hukuki Çözüm Hiyerarşisi
- 1. Aşama — CISG m. 6 & 8: Tarafların gerçek iradesi ve özel sözleşme maddesi.
- 2. Aşama — CISG m. 9: Seçilen Incoterms kuralının hasar hükümleri.
- 3. Aşama — CISG m. 67-69: (Incoterms atfı geçersiz/çelişkili ise) CISG'in yedek hasar kuralları.
Taşımayı içeren satışlar (CISG m. 67): Malın ilk taşıyıcıya teslimiyle hasar alıcıya geçer. Sözleşmede "CFR" seçilmiş, ancak özel maddede "hasar gemi küpeştesini geçince değil, varış limanında geçer" denmişse, CISG m. 6 uyarınca özel madde uygulanır; CISG m. 67 ile CFR kuralı bertaraf edilir.
Çelişkinin çözülememesi: Sözleşmedeki çelişki tarafların irade beyanlarıyla (CISG m. 8) çözülemiyor ve Incoterms terimi ile özel madde birbirini tamamen hükümsüz kılıyorsa, mahkeme Incoterms atfını geçersiz sayarak doğrudan CISG'in yedek hukuk niteliğindeki hasar kurallarını (m. 67-69) uygulama yoluna gidebilir.
4. Mülkiyetin Geçişi Sorunu ve CISG'in Sınırları (CISG m. 4)
Incoterms ile sözleşme maddeleri arasındaki en büyük yetki ve yorum krizi mülkiyet hususunda yaşanır. CISG bu konuda çok net bir sınır çizmiştir:
- CISG m. 4/b (kapsam dışı unsurlar): CISG, "sözleşmenin, satılan malların mülkiyeti üzerindeki etkilerini" düzenlemediğini açıkça belirtir.
- Hukuki boşluk ve kanunlar ihtilafı: Sözleşmede bir mülkiyeti saklı tutma kaydı (reservation of title) varsa, ne CISG ne de Incoterms bu kaydın geçerliliğini ve mülkiyetin tam olarak ne zaman geçeceğini çözebilir.
- Çözüm: Forum mahkemesi (lex fori), kendi milletlerarası özel hukuk kuralları uyarınca ilgili ulusal hukuku (genellikle malın bulunduğu yer hukuku olan lex rei sitae) tespit eder. Sözleşmede FOB seçilmiş (hasar yüklemede alıcıya geçmiş) ancak "bedel ödenene kadar mülkiyet satıcınındır" maddesi eklenmişse, mülkiyetin durumu CISG'e göre değil lex rei sitae uyarınca belirlenir.
5. Yetki (Jurisdiction) Sorunlarına Etkisi
Avrupa Birliği bünyesinde uygulanan Brüksel I Bis Tüzüğü (m. 7/1-b) gibi uluslararası yetki kuralları, sözleşmesel uyuşmazlıklarda yetkili mahkemeyi "malların teslim edildiği veya teslim edilmesi gereken yer" esasına göre belirler.
Sözleşmede hem bir Incoterms terimi (örn. CIF — teslim yükleme limanında gerçekleşir) hem de çelişen bir özel madde (örn. "Teslimat alıcının fabrikasında tamamlanır") varsa, yetkili mahkemenin tayini imkânsızlaşır. CISG kapsamında mahkemeler, teslim yerini tayin ederken tarafların m. 9 uyarınca Incoterms'i mi, yoksa m. 6 uyarınca özel maddeyi mi öncelikli kılmak istediğini incelemek zorundadır. Bu çelişki çözülmeden yetkili mahkeme doğru şekilde tayin edilemez.
Sonuç
CISG sisteminde Incoterms, Antlaşma'nın emredici olmayan hasar hükümlerini ikame eden güçlü bir teamüldür (m. 9). Ancak taraflar sözleşmeye Incoterms'in sistematik yapısıyla çelişen özel hasar maddeleri eklediklerinde, CISG m. 6 ve 8 uyarınca bu özel maddeler öncelik kazansa dahi ciddi bir yorum belirsizliği doğar. Mülkiyet konusunda ise CISG tamamen sessiz kaldığından (m. 4), Incoterms ile çelişen mülkiyet maddeleri doğrudan ulusal hukukların ve emredici eşya hukuku kurallarının müdahalesine açık hale gelir.