Incoterms 2020 Seçim ve Sözleşme Tasarımı Rehberi: Hangi Terim, Hangi Senaryo?

1. Incoterms 2020 Grupları ve Temel Ayrım

11 kural, satıcının yükümlülüğünün artması sırasına göre iki ana grupta toplanabilir:

• Her türlü taşıma moduna uygun kurallar: EXW, FCA, CPT, CIP, DAP, DPU, DDP. Çok modlu (multi-modal) ve konteyner taşımacılığında kullanılır.
• Yalnızca deniz ve iç su taşımacılığına uygun kurallar: FAS, FOB, CFR, CIF. Gemi bordasına ilişkin risk geçişi kavramına dayanır.

2. Taşıma Moduna Göre Seçim

Doğru terimin seçimi, öncelikle kullanılan taşıma moduna bağlıdır:

• Konteyner taşımacılığı: FOB ve CIF gibi deniz kuralları konteynerin fabrika veya depoda yüklenmesi nedeniyle risk geçiş anını belirsizleştirir. FCA, CPT veya CIP tercih edilmelidir.
• Deniz yoluyla dökme yük: Tahıl, maden, ham petrol gibi dökme yüklerde FOB, CFR veya CIF daha anlamlıdır.
• Hava/kara/demiryolu: EXW, FCA, CPT, CIP, DAP, DPU, DDP kullanılabilir. CIP'de satıcı asgari "tüm riskler" (ICC A) sigortası yaptırır.

3. Satıcının Kontrol İstediği Senaryolar

Satıcı, taşıma ve sigorta sürecini kontrol etmek istiyorsa:

• CPT/CIP: Satıcı taşıma sözleşmesi yapar; CIP'de ayrıca sigorta yaptırır. Risk, ilk taşıyıcıya teslimle alıcıya geçer.
• DAP/DPU/DDP: Satıcı malı belirlenen varış yerine kadar taşır. DDP'de ithalat gümrüklemesi ve vergileri de satıcıya aittir; bu nedenle satıcının ithalatçı ülkenin mevzuatına hakim olması gerekir.

4. Alıcının Kontrol İstediği Senaryolar

Alıcı, kendi nakliyecisi ve sigortasıyla çalışmak istiyorsa:

• EXW: Alıcı malı satıcı işletmesinden alır, tüm taşıma, gümrük ve sigortayı üstlenir. Satıcı için en düşük yükümlülüktür ancak fiilen satıcının yükleme yaptığı durumlarda riskli olabilir.
• FCA: Satıcı, belirlenen yerde alıcının taşıyıcısına teslim eder. İhracat gümrüklemesi satıcıya aittir; bu nedenle EXW'ye göre daha düzenlidir.
• FAS/FOB: Alıcı gemiyi charter eder ve sigortayı kendi yapar; deniz taşımacılığında alıcı kontrolü sağlar.

5. Sözleşme Metnine Yerleştirme Kuralları

Incoterms kuralının etkili olması için sözleşme metninde şu unsurlar bulunmalıdır:

• Tam ve doğru ad: "Incoterms 2020" ifadesi kullanılmalı; 2010 veya önceki versiyonlar geçerli değilse belirtilmelidir.
• Belirli bir yer/nokta: "FCA İstanbul Havalimanı" gibi somut bir yer; aksi hâlde teslim yeri belirsiz kalır.
• Yükümlülükleri daraltan/artıran ek maddeler: Örneğin CIP'de sigorta kapsamını (A) yerine (C) seviyesine çekmek için açık hüküm gerekir.
• Yardımcı yükümlülükler: İhracat/ithalat lisansları, yaptırım uyumu, menşe belgeleri ve nihai kullanım beyanı gibi konular Incoterms dışında ayrıca düzenlenmelidir.

6. Sık Yapılan Hatalar

• "FOB konteyner" kullanımı: Konteyner fabrikada yüklenir; gemi bordası kavramı anlamsızlaşır.
• EXW ve KDV istisnası: EXW'de ihracat beyannamesi alıcı adına açılamayacağından, satıcı adına açılan beyanname KDV istisnası için risk oluşturur.
• DDP ve vergi bilgisi eksikliği: Satıcı, ithalatçı ülkenin gümrük vergisi ve KDV oranlarını önceden hesaplayamazsa ciddi maliyet kayıpları yaşar.

Sonuç