Incoterms 2020 ile Uluslararası Satış Sözleşmesi Hükümlerinin Çatışması: Hangisi Üstündür?
Incoterms kurallarının hukuki niteliği, ana satış sözleşmesi hükümleriyle çatışma hâlleri ve irade özerkliği ile lex specialis ilkeleri çerçevesinde üstünlük ilişkisi.
Özet
Uluslararası ticarette yeknesaklığı sağlamak amacıyla Milletlerarası Ticaret Odası (ICC) tarafından hazırlanan Incoterms kuralları, taraflar aksini kararlaştırmadığı sürece sözleşmenin bir parçası hâline gelir. Ancak uygulamada, ana satış sözleşmesi hükümleri ile seçilen Incoterms terimi arasında çelişkiler doğabilmektedir. Bu çalışma, söz konusu norm çatışması durumunda hangi metnin üstünlük arz edeceğini hukuki esaslar çerçevesinde incelemektedir.
1. Giriş ve Hukuki Niteliğin Belirlenmesi
Incoterms (International Commercial Terms), uluslararası nitelikteki taşınır satışlarında hasar, masraf ve teslim yükümlülüklerinin taraflar arasında paylaştırılmasını düzenleyen standart kurallar bütünüdür.
Hukuki niteliği itibarıyla Incoterms:
- Kendiliğinden uygulanan bir kanun veya uluslararası antlaşma değildir.
- Yalnızca tarafların açık veya zımni iradesiyle sözleşmeye dâhil edilen örf ve adet kuralları veya sözleşme hükümleri hükmündedir.
- Uluslararası Satım Sözleşmelerine İlişkin Birleşmiş Milletler Antlaşması (CISG) m. 9 anlamında bir "ticari teamül" olarak kabul edilir.
2. Çatışmanın Kaynağı ve Tipik Örnekler
Sözleşme serbestisi ilkesi gereği taraflar, matbu bir Incoterms terimini seçmelerine rağmen, sözleşmenin özel şartlar kısmına bu terimle çelişen maddeler ekleyebilirler.
Örnek Çatışma
Tarafların sözleşmede "FOB (Incoterms 2020)" terimini seçmesi, ancak aynı sözleşmenin bir başka maddesinde "Navlun bedeli satıcı tarafından ödenecektir ve taşıma riski varış limanına kadar satıcıya aittir" ibaresine yer vermesi.
Çelişki: FOB kuralı gereği navlun alıcıya ait olup hasar, yükleme limanında gemi küpeştesini (veya güvertesini) geçtiği an alıcıya geçerken; özel hüküm tam tersini amirdir.
3. Çatışma Hâlinde Üstünlük İlişkisi ve Hukuki Çözüm
Hukukun genel ilkeleri ve uluslararası ticaret hukuku içtihatları uyarınca, Incoterms kuralları ile ana satış sözleşmesi hükümleri çatıştığında ana satış sözleşmesi hükümleri üstündür.
Bu üstünlüğün gerekçeleri şu hukuki ilkelere dayanır:
- İrade Özerkliği (Party Autonomy): Incoterms, gücünü tarafların iradesinden alır. Tarafların sözleşmeye koydukları özel ve spesifik şartlar, genel nitelikteki matbu Incoterms kurallarına göre gerçek iradeyi daha net yansıtır.
- Lex Specialis Derogat Legi Generali: Sözleşmede taraflarca bizzat kaleme alınan özel hükümler (lex specialis), atıf yapılan genel nitelikteki standart kurallara (lex generalis) göre öncelikle uygulanır.
- Yorum Kuralları: Standart şartlar ile tarafların üzerinde müzakere ederek oluşturduğu şartlar çelişirse, müzakere edilen şartlara öncelik tanınır.
4. Sonuç ve Uygulama Tavsiyeleri
Incoterms 2020 kuralları, uluslararası satış sözleşmesini ikame eden bir metin değil, onun mütemmim cüzüdür (tamamlayıcı parçasıdır). Dolayısıyla, taraflar arasında çıkan bir uyuşmazlıkta mahkemeler ve tahkim heyetleri, sözleşmenin özel hükümlerini Incoterms'e üstün tutacaktır.
Riskleri Azaltmak İçin Öneriler
- Sözleşmeye açık bir Öncelik Sıralaması (Priority of Documents) maddesi eklenmelidir. Örneğin: "Bu sözleşme hükümleri ile seçilen Incoterms terimi arasında çelişki olması hâlinde, sözleşme hükümleri esas alınır."
- Standart Incoterms kuralları üzerinde değişiklik yapılacağı zaman, bu değişikliğin hasarın ve masrafların geçişini nasıl etkilediği sözleşmede kelime kelime, net biçimde tasrih edilmelidir.