İhracat ve İthalat Sözleşmeleri Tasarlama Rehberi: CISG, Incoterms ve Tahkim Bağlantısı

1. Sözleşmenin Hukuki Çerçevesi: CISG ve Hukuk Seçimi

Uluslararası mal satım sözleşmelerinde öncelikle uygulanacak hukuk belirlenmelidir. Taraflar farklı devletlerde yerleşik ise Birleşmiş Milletler 1980 Satım Sözleşmelerine İlişkin Sözleşmeler Hukuku (CISG/Viyana Satım Sözleşmesi), sözleşme taraflarının yerleşim yerlerinin bulunduğu devletlerin sözleşmeye taraf olması hâlinde öncelikle uygulanır.

• CISG'den çıkılması: Taraflar CISG'i tamamen veya kısmen dışlayabilir. Ancak çıkışın açık ve yazılı olması gerekir; "Türk hukuku uygulanır" ifadesi tek başına CISG dışlayıcı sayılmayabilir.
• Hukuk seçimi: Sözleşmede açıkça "Türkiye Cumhuriyeti kanunları uygulanır" veya "İngiltere hukuku uygulanır" denmeli; aksi hâlde uluslar özel hukuku kuralları (Türkiye'de MÖHUK) uygulanarak en sıkı ilişki ilkesi devreye girer.
• Tüketici ve zorunlu hükümler: Hukuk seçimi, tüketici sözleşmelerinde veya ilgili devletin zorunlu hükümlerine (mandatory rules) halel getiremez.

2. Teslim Şekli: Incoterms 2020 Seçimi ve Sözleşme Metnine Yerleştirilmesi

Incoterms kuralları, satıcının ve alıcının taşıma, sigorta, gümrükleme ve risk dağılımındaki yükümlülüklerini belirler. Ancak Incoterms tek başına satım sözleşmesinin tamamını düzenlemez; yalnızca teslim, risk ve maliyet dağılımını kurallara bağlar.

• Terimin tam adı: "Incoterms 2020" olarak belirtilmeli; yalnızca "FOB" veya "CIF" yazmak yetersizdir.
• Yer/nokta belirtilmesi: EXW İstanbul Fabrika, FCA Mersin Limanı, CIP Frankfurt Havalimanı gibi somut bir yer gösterilmelidir.
• Mod uyumu: Deniz taşımacılığına özgü FAS, FOB, CFR, CIF kuralları konteyner taşımacılığında uygun değildir; bu durumda FCA, CPT, CIP tercih edilmelidir.
• Gümrükleme ve vergi: DDP'de satıcı ithalat vergilerini öder; EXW'de alıcı. Türkiye'den ihracatta KDV istisnası için gümrük çıkış beyannamesinin düzgün kapanması gerekir.

3. Ödeme Mekanizmaları ve Finansman

Uluslararası ticarette ödeme güvenliği, tarafların en çok risk aldığı alandır. Kullanılabilecek mekanizmalar şunlardır:

• Akreditif (L/C): Banka garantisiyle çalışan en güvenli ödeme aracıdır. UCP 600 ve ISBP kurallarına uygun düzenlenmeli; belge uyumsuzlukları (discrepancies) reddedilmeye yol açar.
• Belgesiz tahsil (Open Account): Alıcıya mal tesliminden sonra ödeme yapılır; satıcı için en riskli yöntemdir. İhracat kredisi sigortası (Türkiye'de Eximbank) veya faktoring ile desteklenmelidir.
• Peşin ödeme ve avans: Satıcı lehine güvenli olmakla birlikte alıcının kabulünü zorlaştırır; genellikle seri üretim veya özel imalat sözleşmelerinde kullanılır.
• Belgesel koleksiyon (D/P, D/A): URC 522 kapsamında banka aracılığıyla belge teslimi; D/A'da alıcı vadeli poliçeyi kabul ederek belgeleri alır ve risk daha yüksektir.

4. Teminat, Garanti ve Ayıp Hükümleri

Satıcının teslim ettiği malın niteliği, miktarı ve ambalajı konusunda taahhütleri sözleşmede netleştirilmelidir:

• Hukuki uygunluk garantisi: CISG m. 35 uyarınca malın, sözleşmeye veya aynı türden malların genel olarak sahip olması gereken niteliklere uygun olması gerekir.
• Ayıp bildirim süresi: CISG m. 39'da alıcının makul bir süre içinde ayıbı bildirmesi zorunludur; aksi hâlde hak kaybına uğrar. Sözleşmede daha kısa bir süre öngörülemez, ancak daha uzun süre belirlenebilir.
• Teminat mektubu ve aval: Özellikle uzun vadeli veya yüksek bedelli sözleşmelerde, alıcının ödeme yükümlülüğüne karşı banka teminat mektubu veya ana kuruluş garantisi istenebilir.

5. Uyuşmazlık Çözümü: Tahkim ve Mahkeme Seçimi

Sınır ötesi ticarette uyuşmazlık çözüm mekanizması, icra edilebilirlik açısından kritiktir:

• Tahkim tercihi: Taraflar ICC, İSTAÇ, LMAA, GAFTA/FOSFA veya kurumlu/serbest tahkim yolunu seçebilir. Tahkim kararının 1958 New York Sözleşmesi kapsamında tanınması ve tenfizi kolaydır.
• Mahkeme seçimi: Mahkeme yolu tercih edilirse, yargı yetkisinin açıkça belirlenmesi ve kararın karşılıklı tanınma imkânının olup olmadığı değerlendirilmelidir.
• Dil ve yer: Tahkim yerinin (seat) ve prosedür dilinin sözleşmede net olması gerekir; bu seçim, itiraz ve temyiz haklarını doğrudan etkiler.

6. Checklist ve Sonuç