Uluslararası Ticarette EXW Teriminin Yarattığı Yanılsamalar: Fiilî Yükleme Riski ve Hukuki Sonuçları

1. EXW Kuralının Normatif İçeriği

• Teslim (A2): Satıcı, malı belirlenen yerde ve tarihte, herhangi bir taşıma aracına yüklemeksizin alıcının tasarrufuna bırakmakla teslim borcunu ifa eder.
• Hasarın geçişi (A3/B3): Hasar, malın bu şekilde tasarrufa bırakıldığı anda alıcıya geçer; yükleme sırasındaki hasar kural olarak alıcıya aittir.
• Gümrükleme (A7/B7): İhracat, transit ve ithalat işlemlerinin tamamı alıcıya aittir. Satıcının borcu, talep hâlinde yardım ve bilgi vermekle sınırlıdır.
• Taşıma ve sigorta: Satıcının taşıma sözleşmesi yapma ve sigorta yaptırma borcu yoktur.

2. Birinci Yanılsama: "Yüklemeden Sorumlu Değilim"

EXW'de yükleme alıcının borcudur; ancak alıcının satıcının fabrika sahasında kendi ekipmanı ve personeliyle çalışması pratikte mümkün değildir. Yükleme, satıcının forklifti ve işçisiyle yapılır. Bu durumda hukuki nitelendirme sözleşme metninden değil fiilî durumdan çıkar:

• Vekâletsiz iş görme: Satıcı, alıcının borcunu onun adına ifa etmektedir; TBK m. 526 vd. uyarınca işi özenle görmekle yükümlüdür ve kusurundan sorumludur.
• Haksız fiil: Yükleme sırasında malın veya alıcının aracının zarar görmesi hâlinde TBK m. 49 uyarınca sorumluluk doğar; EXW'nin hasar tahsisi bu talebi bertaraf etmez, zira talep sözleşme dışı temele dayanır.
• Yardımcı kişi sorumluluğu: Yüklemeyi yapan işçinin kusuru TBK m. 66 (adam çalıştıranın sorumluluğu) veya sözleşmesel ilişki varsa TBK m. 116 kapsamında satıcıya yansır.
• İş sağlığı ve güvenliği: Yükleme satıcının işyerinde gerçekleştiğinden, alıcının nakliyecisinin uğrayacağı iş kazasında işyeri sahibi sıfatıyla satıcının sorumluluğu gündeme gelir.

3. İkinci Yanılsama: "İhracat İşlemleri Beni İlgilendirmiyor"

• Beyan sahipliği sorunu: Türk gümrük mevzuatı uyarınca ihracat beyannamesinin, Türkiye'de yerleşik bir kişi adına tescil edilmesi gerekir. Yurt dışında yerleşik alıcı bu işlemi doğrudan yapamayacağından beyanname fiilen satıcı adına düzenlenir. Böylece EXW'nin A7/B7 dağılımı daha başlangıçta bozulur.
• KDV istisnası riski: İhracat istisnasının uygulanabilmesi gümrük çıkış beyannamesinin kapanmasına bağlıdır. Malın fiilen yurt dışına çıktığının belgelenememesi hâlinde işlem yurt içi teslim sayılarak KDV, gecikme faizi ve vergi ziyaı cezası gündeme gelir.
• İhracat kayıtları ve döviz takibi: Beyanname satıcı adına açıldığından ihracat bedeli getirme yükümlülüğü, e-fatura ve istatistik kayıtları da satıcıya bağlanır; alıcının bedeli farklı bir hesaba ödemesi uyum sorunları yaratır.
• Yaptırım ve ihracat kontrolü: Malın nihai varış ülkesini bilmeyen satıcı, çift kullanımlı ürün veya yaptırım rejimi ihlali riskini denetleyemez; sorumluluk yine beyan sahibi olarak satıcıya yönelir.

4. Üçüncü Yanılsama: "Belge Vermekle Yükümlü Değilim"

EXW'de satıcının belge borcu asgari düzeydedir; ancak alıcı, menşe ispat belgesi (A.TR, EUR.1, menşe şahadetnamesi) veya uygunluk belgesi olmaksızın malı ithal edemez. Satıcı bu belgeleri düzenlemeyi reddettiğinde, sözleşmenin amacı çerçevesinde TBK m. 2 ve dürüstlük kuralı (TMK m. 2) uyarınca yan yükümlülük ihlali tartışması doğar. CISG'e tabi sözleşmelerde ise m. 34 kapsamındaki belge yükümlülüğünün EXW ile ne ölçüde daraltıldığı yorum sorunudur; içtihat, tarafların gerçek iradesini ve alıcının bildirdiği amacı esas almaktadır.

5. Uyuşmazlıkta İspat Sorunları

• Teslim anının belirsizliği: EXW'de teslim, fiziksel bir hareketle değil "tasarrufa bırakma" ile gerçekleşir; bu anın belgelenmemesi hasarın geçiş tarihini tartışmalı kılar.
• Yükleme kusurunun ispatı: Zararın yükleme sırasında mı yoksa taşıma sırasında mı doğduğu ayrımı, yükleme fotoğrafları, tartı fişi ve nakliyeci teslim alma tutanağı olmadan yapılamaz.
• Sigorta boşluğu: EXW'de sigorta borcu yoktur; alıcının poliçesi çoğu kez ilk taşıyıcıya teslimle başlar. Fabrika sahasındaki yükleme aşaması hiçbir poliçenin kapsamında olmayabilir.

6. Öneriler

• FCA'ya geçiş: Satıcının kendi işletmesinde yükleme yapacağı ve ihracat beyannamesinin satıcı adına açılacağı her senaryoda, doğru terim FCA (satıcının işletmesi)'dir. FCA'da yükleme ve ihracat gümrüklemesi zaten satıcıya aittir; böylece hukuki tahsis fiilî duruma uyar.
• EXW ısrarı hâlinde "yükleme klozu": Sözleşmeye, yüklemenin satıcı tarafından alıcı nam ve hesabına yapılacağı, ağır kusur hâli saklı kalmak üzere satıcının bu işlemden sorumlu tutulmayacağı yazılmalıdır (TBK m. 115 sınırı gözetilerek).
• İhracat işlemleri klozu: Beyannamenin kimin adına açılacağı, gümrük müşavirliği masrafları ve KDV istisnası için gerekli belgelerin hangi tarafça temin edileceği açıkça düzenlenmelidir.
• Teslim tutanağı: Malın tasarrufa bırakıldığı an; tarih, saat, miktar ve ambalaj durumu belirtilerek karşılıklı imzalı tutanakla tespit edilmelidir.
• Sigorta sürekliliği: Alıcıdan, teminatın fabrika sahasındaki yükleme aşamasını da kapsadığına dair poliçe teyidi istenmelidir.
• Nihai varış beyanı: Alıcının malın nihai varış ülkesini ve kullanım amacını yazılı bildirmesi, yaptırım ve ihracat kontrolü riskine karşı şart koşulmalıdır.