CISG Uygulanabilirlik Analizi: Hangi Sözleşmelerde ve Nasıl Uygulanır?
BM Milletlerarası Mal Satımı Sözleşmeleri Hakkında Sözleşme'nin (CISG) uygulanma şartları, kapsam dışı işlemler, zamanaşımı ve hariç tutma teknikleri.
Analizin Çerçevesi
Bu analiz, CISG'ın bir uluslararası mal satımı sözleşmesine ne zaman ve hangı hükümlerle uygulanacağını, hangi sözleşmelerin kapsam dışı olduğunu ve tarafların bu uygulamayı nasıl yönetebileceğini açıklamaktadır.
1. CISG'ın Temel Amaç ve Yaygınlığı
CISG (United Nations Convention on Contracts for the International Sale of Goods — Viyana Satım Sözleşmesi), 1980'de kabul edilmiş, 90'ı aşkın taraf devleti bulunan ve uluslararası mal satımına ilişkin maddi hukuku yeknesaklaştıran temel bir uluslararası sözleşmedir. Türkiye, 1994'te onaylayarak taraf olmuştur.
- Tarafların öngörülebilirliği: CISG, sözleşme taraflarına uluslararası teamüllere uygun, taraf devletlerin iç hukuklarından bağımsız bir rejim sunar.
- Doktrin ve yargı kararları: Uluslararası mahkemeler ve tahkim heyetleri, CISG yorumunda "uluslararası tek düşünce" (autonomous interpretation) ilkesini benimser.
2. CISG Madde 1: Uygulanabilirlik Şartları
CISG'ın uygulanabilirliği için temel unsur, sözleşmenin uluslararası nitelikte olması ve mal satımına ilişkin olmasıdır.
- m. 1(1)(a): Tarafların ticari işletmeleri farklı devletlerde yerleşikse ve bu devletlerin her ikisi de CISG tarafıysa, CISG doğrudan uygulanır.
- m. 1(1)(b): Tarafların yerleşik olduğu devletlerden yalnızca biri CISG tarafı olsa bile, uluslararası özel hukuk kuralları (conflict of laws) uygulanarak CISG'ın uygulanacağı hukuk olarak seçilmesi hâlinde CISG devreye girer. Türkiye bu hükme çekince koymuştur; dolayısıyla Türk mahkemelerinde m. 1(1)(b) yoluyla CISG uygulanmaz.
- Uluslararası nitelik: Tarafların farklı devletlerde yerleşik olması yeterlidir; malların sınırı geçmesi veya taşıma belgesinin uluslararası olması şart değildir.
3. Kapsam Dışı İşlemler (m. 2 ve m. 3)
CISG her mal satımına uygulanmaz. Aşağıdaki işlemler açıkça kapsam dışıdır veya özel kurallara tabidir:
- m. 2: Tüketici satımları, müzayede satımları, gemi, hava taşıtı veya elektrik satımları CISG kapsamı dışındadır.
- m. 3(1): Satıcının yükümlülüğünün büyük ölçüde malzemeye dayalı imalat veya üretim işçiliğinden oluştuğu sözleşmeler (örn. özel üretim makine siparişleri) CISG kapsamına girer; ancak hizmet/hizmet işçiliği ağırlıklı sözleşmeler girmez.
- m. 3(2): Taraflardan birinin yükümlülüğünün mal temini ve hizmetin bir arada olduğu "karma sözleşmelerde" (mixed contracts), ağır basan unsur testi uygulanır.
4. Zamanaşımı ve Geçici Kapsam (m. 100)
CISG, bir devlet için o devletin onay belgesinin depolanması tarihinden itibaren geçerli olur. Sözleşmenin akdedildiği tarihte her iki ilgili devlet de CISG tarafı değilse, CISG o sözleşmeye uygulanmaz.
Pratik Risk: Eski sözleşmelerde veya yeni taraf olan devletlerle yapılan işlemlerde, sözleşme tarihinde CISG'ın her iki devlet için de yürürlükte olup olmadığı ayrıca kontrol edilmelidir.
5. Hariç Tutma ve Değiştirme (m. 6)
Taraflar, CISG'ın uygulanmasını tamamen veya kısmen hariç tutabilir veya hükümlerini değiştirebilir. Ancak bu hariç tutma açık ve anlaşılır olmalıdır.
- "Türk hukuku uygulanır" ifadesi: Yalnızca uygulanacak hukuk olarak Türk hukuku seçilmesi, CISG'ı otomatik olarak hariç tutmaz; çünkü Türkiye CISG tarafıdır ve CISG, Türk hukukunun bir parçasıdır. Açıkça "CISG hükümleri uygulanmayacaktır" denmelidir.
- Incoterms seçimi: Incoterms terimleri CISG'ı bertaraf etmez; yalnızca teslim, risk ve masraf hükümlerini düzenler.
- Kısmi değişiklik: Taraflar, örneğin ayıp bildirim süresini veya temerrüt prosedürünü özel sözleşme hükümleriyle değiştirebilir.
6. Uygulanabilirlik Kontrol Listesi
- Taraflar farklı devletlerde yerleşik mi?
- Her iki devlet de sözleşme tarihinde CISG tarafı mı?
- Sözleşme mal satımına yönelik mi ve kapsam dışı bir istisna söz konusu mu?
- Sözleşmede CISG'ı açıkça hariç tutan veya değiştiren bir hüküm var mı?
- Uygulanacak hukuk maddesi, CISG'ın uygulanmasına engel mi yoksa yalnızca iç hukuk hükümlerine mi atıfta bulunuyor?
7. Sonuç
CISG, uluslararası mal satım sözleşmelerinde varsayılan olarak uygulanan güçlü bir rejimdir. Tarafların yerleşik olduğu devletler, sözleşmenin niteliği ve CISG'ı hariç tutma iradesi, uyuşmazlık çıktığında hangi maddi hukuk kurallarının uygulanacağını belirler. Özellikle "uygulanacak hukk" maddesiyle CISG'ı bertaraf etmek isteyen tarafların açık ve eksiksiz bir hariç tutma hükmü kullanması gerekir.