CIF ve FOB Teslimlerde Malın Muayenesi ve Kabulü: Hasarın Kaynağını İspat Külfeti Kimdedir?
FOB ve CIF teslimlerde riskin gemide geçmesi ile muayenenin varış limanında yapılması arasındaki ispat boşluğu; CISG m. 38-39 muayene ve ihbar külfetleri, temiz konşimento karinesi ve hasarın kaynağına göre sorumluluk dağılımı.
1. Giriş
Uluslararası ticarette malların ayıplı veya hasarlı çıkması en yaygın uyuşmazlık konularından biridir. Çözümde iki enstrüman kesişir: fiziki riskin geçiş anını belirleyen Incoterms (FOB/CIF) ve muayene, ihbar ile ispat yükümlülüklerini düzenleyen maddi hukuk (CISG, TTK). Bu çalışma, FOB ve CIF teslimlerde hasarın kaynağını ispat külfetinin hangi tarafa yüklendiğini incelemektedir.
2. FOB ve CIF Klozlarında Risk Geçişi ve Muayene Rejimi
- FOB (Free on Board): Satıcı malı gemiye yükler; risk ve masraf bu noktada alıcıya geçer.
- CIF (Cost, Insurance and Freight): Risk yine yükleme limanında gemide geçer; ancak satıcı varış limanına kadar navlun ve sigorta masraflarını üstlenir.
Riskin yükleme limanında geçmesi, satıcının sorumluluğunun bu noktada sona erdiği karinesini doğurur. Ancak alıcının malı fiilen muayene imkânı çoğunlukla varış limanında doğar. Bu da yükleme anı ile varış anı arasında kronolojik bir ispat boşluğu yaratır.
[Satıcının Deposu] → [Yükleme Limanı: Gemi Güvertesi — RİSK GEÇİŞİ] → [Transit Taşıma] → [Varış Limanı — MUAYENE]
3. Muayene ve İhbar Sürelerinin Hukuki Niteliği (CISG m. 38-39)
- Muayene külfeti (m. 38): Alıcı, malları şartların izin verdiği en kısa süre içinde muayene etmek veya ettirmek zorundadır. Sözleşme bir taşımayı gerektiriyorsa (FOB ve CIF'te olduğu gibi), muayene malların varış yerine ulaşmasına kadar ertelenebilir.
- İhbar külfeti (m. 39): Alıcı, ayıp veya hasarı tespit ettiği ya da etmesi gerektiği andan itibaren makul süre içinde satıcıya bildirmek zorundadır; aksi hâlde ayıba dayanarak hak iddia etme yetkisini kaybeder.
4. Hasarın Kaynağını İspat Külfeti ve Hukuki Karineler
Genel ilke uyarınca (actori incumbit onus probandi) iddia eden taraf iddiasını ispatla yükümlüdür; ancak bu kural FOB ve CIF'te riskin geçiş anı dikkate alınarak işletilir.
Alıcının İspat Külfeti
Mal varış limanında hasarlı teslim alındığında, hasarın risk geçişinden önce mevcut olduğunu veya satıcının bir yükümlülük ihlalinden (örneğin ayıplı/yetersiz ambalajlama) kaynaklandığını ispat külfeti alıcıya aittir. Alıcı yalnızca malın varışta hasarlı olduğunu göstererek satıcıyı sorumlu tutamaz; hasarın transit süredeki harici bir etkiden değil, yükleme anındaki yapısal bir kusurdan doğduğunu kanıtlamalıdır.
Temiz Konşimento (Clean Bill of Lading) Karinesi
Satıcının yükleme limanında kaptandan aldığı ve hasar şerhi taşımayan temiz konşimento, malın gemiye dış görünüşü itibarıyla sağlam, tam ve kusursuz yüklendiğine dair karine teşkil eder. Bu hâlde satıcı yükümlülüğünü prima facie ispatlamış sayılır. Alıcı ise hasarın gizli ayıp olduğunu (örneğin dışarıdan görünmeyen mikrobiyolojik bozulma) veya ambalaj yetersizliğini bağımsız gözetim raporları (survey report) ve laboratuvar analizleriyle ispat etmek zorundadır.
| Hasarın dönemi / sebebi | FOB'da sorumlu | CIF'te sorumlu | İspat vasıtası |
|---|---|---|---|
| Yükleme öncesi / gizli ayıp | Satıcı | Satıcı | Gözetim raporu, teknik analiz |
| Yetersiz ambalajlama | Satıcı | Satıcı | Ekspertiz raporu, fotoğraflar |
| Transit süreç (kötü hava / kaza) | Alıcı | Alıcı (sigortadan tahsil) | Deniz raporu (sea protest), konşimento |
5. Sonuç
FOB ve CIF'te risk yükleme limanında geçtiğinden, varışta tespit edilen hasarların faturası otomatik olarak satıcıya kesilemez. Hukuki karineler temiz konşimento sunan satıcıyı korur; ispat külfeti bütünüyle alıcıdadır. Alıcı, tazminat veya ikame mal talep edebilmek için hasarın yükleme anında mevcut olduğunu ya da satıcının asli edim yükümlülüklerinin (ambalajlama, istifleme talimatları) ihlalinden doğduğunu somut delillerle ortaya koymalıdır. Transit süreçteki riskler bakımından ise FOB'da alıcı kendi yaptırdığı sigortaya, CIF'te satıcının kendisi adına ciro ettiği poliçeye başvurmalıdır.