CIF Teslimde Asgari Sigorta Kapsamının (ICC C) Yetersiz Kaldığı Hâller ve Dolaylı Zararların Tazmini

1. Sorunun Çerçevesi

CIF satışta hasar, mal yükleme limanında gemiye yüklendiğinde alıcıya geçer; buna karşılık satıcı navlunu ve sigortayı varış limanına kadar üstlenir. Alıcı, hasarın kendisine geçtiği andan itibaren zararını kural olarak satıcıdan değil sigortacıdan talep eder. Bu yapı ancak poliçenin gerçekleşen rizikoyu kapsaması hâlinde işler. Poliçe kapsam dışı kalırsa alıcı; bedeli ödemiş, malı kullanılamaz hâlde teslim almış ve hiçbir tazminat alamamış olur. Sorunun hukuki niteliği bu noktada sigorta hukukundan çıkıp satım sözleşmesi hukukuna geçer.

2. ICC (C) Teminatının Yapısı ve Sınırları

• Kapsanan rizikolar: Yangın veya patlama, geminin karaya oturması/batması/alabora olması, kara taşıtının devrilmesi, çatma, barınma limanında boşaltma ve müşterek avarya fedakârlığı ile denize atma (jettison) esas itibarıyla teminat altındadır.
• Kapsam dışı kalan tipik hâller: Hırsızlık ve çalınma, teslim edilmeme (non-delivery), deniz suyu veya yağmur suyuyla ıslanma, kırılma, ezilme, çizilme, bulaşma (contamination), terleme ve nem (sweat damage), elleçleme sırasında düşme, kötü niyetli hareket.
• Her üç teminatta da ortak istisnalar: Sigortalının kastı, ambalaj yetersizliği, gizli ayıp ve malın kendi doğal niteliğinden kaynaklanan zarar, gecikmeden doğan zarar, geminin denize elverişsizliği, savaş ve grev rizikoları (ayrı klozlarla eklenmedikçe).
• Gecikme istisnasının önemi: ICC klozları, riziko sigortalı bir olaydan kaynaklansa dahi gecikmeden doğan zararı açıkça kapsam dışı bırakır. Bu istisna, dolaylı zarar tartışmasının kaynağını oluşturur.
• Tutar sınırı: Teminat, sözleşme bedelinin %110'u ile sınırlıdır; alıcının yeniden tedarik maliyeti bu oranı aştığında fark karşılıksız kalır.

3. (C) Teminatının Yetersiz Kaldığı Tipik Senaryolar

• Konteyner içi terleme: Tropik rotada nem yoğuşması nedeniyle metal aksamın paslanması. Sigortacı hem (C) kapsamı dışı olduğunu hem de ambalaj yetersizliği istisnasını ileri sürer.
• Elleçleme hasarı: Terminalde vinçten düşme sonucu kırılma. Gemi batmadığı, çatma olmadığı için (C) devreye girmez; talep taşıyana yöneltilmek zorunda kalınır ve orada da paket başına sınırlı sorumlulukla karşılaşılır.
• Teslim edilmeme: Konteynerin kaybı veya yanlış limanda boşaltılması. (C) teminatı bu kalemi kapsamaz.
• Rota değişikliği ve gecikme: Kanal kapanması veya liman tıkanıklığı sebebiyle malın mevsim penceresini kaçırması. Mal sağlamdır; zarar tamamen ekonomiktir ve poliçenin gecikme istisnasına takılır.
• Kısmi hasarın toplam kullanılamazlığa dönüşmesi: Parti mallarda bir bölümün zarar görmesi üretim hattını durdurur; poliçe yalnızca zarar gören birimin değerini karşılar.

4. Dolaylı Zararların Tazmini

4.1. CISG Uygulanan Sözleşmelerde

• Sorumluluğun kaynağı: Alıcı, satıcının sigorta yükümlülüğünü ihlal ettiğini (poliçe hiç yaptırılmamış, süresi veya bedeli eksik, teminat kararlaştırılan düzeyin altında) ispatlarsa CISG m. 30 ve 34 kapsamında bir ihlal doğar. Buna karşılık satıcı (C) düzeyinde usulüne uygun poliçe yaptırmışsa, kural olarak yükümlülüğünü ifa etmiştir ve zararın kapsam dışı kalması alıcının riskidir.
• CISG m. 74: Tazminat, yoksun kalınan kârı da içerir; sınır, ihlal eden tarafın sözleşme kurulurken öngörebileceği zarardır. Alıcının malı belirli bir üretim hattı veya ihale teslimi için aldığını satıcıya bildirmiş olması, gecikme cezası ve üretim durması kalemlerini öngörülebilir kılar.
• CISG m. 77: Alıcı ikame alım (cover purchase) yaparak zararı azaltmakla yükümlüdür; makul ikame imkânını kullanmayan alıcının kâr kaybı talebi indirilir.
• CISG m. 79: Satıcı, denetimi dışındaki engelden sorumlu tutulamaz; ancak bu hüküm yalnızca tazminat borcunu kaldırır, sigorta yükümlülüğünün ihlalini meşrulaştırmaz.

4.2. Türk Hukuku Uygulanan Sözleşmelerde

Sigorta yükümlülüğünün eksik ifası TBK m. 112 anlamında gereği gibi ifa etmeme teşkil eder; alıcının zararı, poliçeden tahsil edebilecekken tahsil edemediği tutarla sınırlı olarak fiilî zarar, bunun ötesindeki kâr kaybı ise TBK m. 112 ve m. 118 çerçevesinde müspet zarar kalemi olarak talep edilir. TBK m. 52 uyarınca alıcının teminat düzeyini müzakere etmemiş olması tek başına müterafik kusur sayılmaz; ancak alıcı (A) teminatı talebini reddetmiş veya ambalaj talimatını eksik vermişse indirim gündeme gelir. Sözleşmede dolaylı zararları dışlayan bir kloz varsa TBK m. 115'in emredici sınırı saklı kalmak kaydıyla bu kloz uygulanır.

5. İspat Yükü ve Delil Yönetimi

• Hasar tespiti için varışta bağımsız sörvey raporu (survey report) düzenletilmeli, konteyner mühür numaraları ve boşaltma fotoğrafları kayda alınmalıdır.
• Taşıyana karşı zamanaşımı ve ihbar süreleri (görünür hasarda teslim anında, gizli hasarda kısa süre içinde) kaçırılmamalıdır; aksi hâlde sigortacı halefiyet hakkının zayıflaması gerekçesiyle ödemeyi kısıtlar.
• Kâr kaybı iddiası; alt satış sözleşmesi, iptal edilen sipariş yazışması ve gecikme cezası faturasıyla somutlaştırılmalıdır. Soyut kâr marjı hesabı içtihatta yeterli görülmemektedir.
• Öngörülebilirlik unsurunu ispat için, satıcının malın kullanım amacı ve teslim takvimi hakkında bilgilendirildiğini gösteren müzakere yazışmaları dosyaya konulmalıdır.

6. Sözleşmesel Öneriler

• Teminatın yükseltilmesi: CIF satışta poliçe düzeyi sözleşmeyle ICC (A)'ya çıkarılmalı; rota gerektiriyorsa savaş ve grev klozları eklenmelidir. Incoterms yalnızca asgariyi belirler.
• Teminat süresi: Poliçenin varış limanıyla değil, nihai depoya kadar (warehouse to warehouse) süreceği kararlaştırılmalıdır.
• Sigorta bedeli: %110 oranı, yeniden tedarik maliyeti ve kur riski dikkate alınarak yükseltilmelidir.
• Poliçenin devredilebilirliği: Sertifikanın alıcının doğrudan talepte bulunmasına elverecek şekilde düzenlenmesi şart koşulmalıdır.
• Dolaylı zararların açık düzenlenmesi: Kâr kaybı, üretim durması, gecikme cezası ve pazar kaybı kalemleri ya açıkça dışlanmalı ya da azami bir tutarla kabul edilmelidir; sessizlik, yorum uyuşmazlığının kaynağıdır.
• Alternatif teminat: Zaman kritik sevkiyatlarda kargo poliçesinin yanına gecikme kaynaklı ekonomik kaybı karşılayan ayrı bir trade disruption teminatı düşünülmelidir.