Uluslararası Satımda Ayıp ve Temerrüt Yönetimi Rehberi: Bildirim, İhtar ve Çözüm Yolları

1. Ayıp Bildiriminin Önemi

Mal satımı sözleşmelerinde alıcı, teslim alınan malın sözleşmeye veya beyana uygun olmaması (ayıp) hâlinde belirli süre ve şekil kurallarına uymak zorundadır. Bu kurallar, hem CISG'da hem de Türk Borçlar Kanunu'nda düzenlenmiştir.

• CISG m. 39: Alıcı, malın ayıpllı olduğunu keşfettikten sonra makul bir süre içinde satıcıya bildirimde bulunmalıdır; aksi hâlde ayıp iddiasından feragat etmiş sayılır.
• CISG m. 44: Makul bir mazereti varsa, alıcı yine de azaltma (price reduction) hakkını kullanabilir; ancak tazminat veya diğer haklar sınırlıdır.
• TBK m. 219 vd.: Türk hukukunda ayıp bildirimi, kusur aranmaksızın satıcının sorumluluğunu doğurur; bildirim süresi sözleşme veya kanunda belirlenir.

2. Teslimat Sonrası İnceleme Yükümlülüğü (CISG m. 38)

Alıcı, malları makul bir süre içinde incelemek veya incelettirmek zorundadır. "Makul süre", malın niteliği, sevkiyat şekli ve sektör teamüllerine göre değişir.

• Gizli ayıplar: Gizli ayıpların keşfinden sonra bildirim yapılmalıdır; ancak alıcının keşif için makul özeni göstermesi beklenir.
• İki yıllık mutlak süre: CISG m. 39(2) uyarınca, malın fiilen alıcıya tesliminden itibaren iki yılı aşan bir süre sonra yapılan ayıp bildirimi hüküm ifade etmez.
• Belge uyumsuzluğu: Akreditif veya teminat mektubu işlemlerinde, belgelerin uygun olup olmadığı ayrıca değerlendirilmelidir.

3. Ayıp Hallerinde Alıcı Hakkı ve Çözüm Yolları

CISG m. 46-52 ve TBK hükümleri uyarınca alıcının başlıca hakları şunlardır:

• Tamir veya değiştirme (CISG m. 46): Alıcı, ayıbın giderilmesini veya kusurlu malların sağlam mallarla değiştirilmesini talep edebilir.
• Bedel indirimi (CISG m. 50 / TBK m. 227): Malın ayıpllı kısmına karşılık gelen oranda fiyat indirimi talep edilebilir.
• Sözleşmeden dönme (avoidance): Ayıp, esaslı (fundamental) ihlal oluşturuyorsa veya satıcı makul ek sürede (Nachfrist) ayıbı gidermezse alıcı sözleşmeden dönebilir.
• Tazminat: Ayıp nedeniyle uğranan zararlar, sözleşme ve kanun hükümlerine göre talep edilebilir.

4. Temerrüt ve Ek Süre (Nachfrist) Prosedürü

Satıcı teslimatı yapmaz veya geç yaparsa, alıcı öncelikle ihtar ve makul ek süre vermelidir.

• CISG m. 47: Alıcı, satıcıya teslimatı yerine getirmesi için makul bir ek süre verebilir; bu süre içinde sözleşmeden dönülemez.
• CISG m. 49: Ek süre sonunda teslimat yapılmazsa veya ihlal esaslıysa, alıcı sözleşmeden dönebilir.
• TBK m. 117: Türk hukukunda da borçlu, borcunu yerine getirmediğinde alacaklı ihtar edebilir ve makul süre verebilir; süre sonunda yerine getirilmezse sözleşmeden dönme ve tazminat hakkı doğar.

5. Satıcının Ayıbı Giderme ve İtiraz Hakkı

• CISG m. 34 ve m. 37: Satıcının teslimattan önce veya sonra ayıbı giderme hakkı vardır; ancak bu hakkın kullanımı alıcıya aşırı zorluk veya güven kaybı yaratmamalıdır.
• TBK m. 223: Satıcı, ayıbın giderilebileceğini savunarak tamir teklif edebilir; ancak bu savunma her hâlde kabul edilmeyebilir.

6. Pratik Kontrol Listesi

• Sözleşmede ayıp bildirim süresi ve şekli açıkça düzenlendi mi?
• Mal teslim alındıktan sonra inceleme prosedürü başlatıldı mı?
• Ayıp keşfedildiğinde satıcıya yazılı ve detaylı bildirim yapıldı mı?
• Teslimat gecikmesinde satıcıya makul ek süre verildi ve ihtar tutanağı oluşturuldu mu?
• Sözleşmeden dönme kararı, ihlalin esaslı olduğu veya ek sürenin geçtiği durumlarda mı kullanılıyor?

7. Sonuç