Ticari Uyuşmazlıklarda Zorunlu Arabuluculuk: Dava Şartı Uygulama Rehberi

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'na 7155 sayılı Kanun ile eklenen m. 5/A uyarınca, konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat talepleri hakkındaki ticari davalarda, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Bu rehber, süreci başvurudan anlaşma belgesinin icrasına kadar adım adım ele almaktadır.

1. Kapsam: Hangi Uyuşmazlıklar Dava Şartına Tabidir?

Dava şartının doğması için iki koşulun birlikte gerçekleşmesi gerekir:

• Ticari dava niteliği: Uyuşmazlığın TTK m. 4 anlamında mutlak veya nispi ticari dava sayılması.
• Konusunun bir miktar paranın ödenmesi olması: Talep, alacak veya tazminat şeklinde parayla ölçülebilir bir edim içermelidir.

Uygulamada en sık karşılaşılan tipler; mal ve hizmet bedelinden kaynaklanan cari hesap alacakları, faturaya dayalı alacaklar, sözleşmeye aykırılıktan doğan tazminatlar, cezai şart talepleri, taşıma ve lojistik hizmet bedelleri, acentelik ve distribütörlük ilişkisinden doğan portföy/denkleştirme talepleri, kira alacağı niteliğindeki ticari ödemeler ve haksız rekabetten kaynaklanan maddi tazminat talepleridir.

Kapsam dışında kalan başlıca hâller

• İhtiyati tedbir ve ihtiyati haciz talepleri — Bu talepler için arabuluculuğa başvurulması gerekmez; süreç devam ederken de mahkemeden talep edilebilir.
• Konusu para olmayan davalar — Tespit, iptal, fesih, ortaklıktan çıkarma, genel kurul kararının iptali gibi davalar.
• Çekişmesiz yargı işleri ve iflas/konkordato gibi özel usule tabi işler.
• Tahkim şartı bulunan uyuşmazlıklar — Geçerli bir tahkim anlaşması varsa dava şartı arabuluculuk uygulanmaz.
• İcra takibine itirazın iptali/kaldırılması bakımından ayrım: itirazın iptali davası (konusu para alacağı olduğundan) dava şartına tabidir; itirazın kaldırılması bir icra hukuku işi olduğundan tabi değildir. Menfi tespit davası ise dava şartı kapsamında değildir.

2. Başvuru ve Yetki

• Başvuru, karşı tarafın yerleşim yeri veya işin yapıldığı yer arabuluculuk bürosuna, büro bulunmayan yerlerde görevlendirilen sulh hukuk mahkemesi yazı işleri müdürlüğüne yapılır.
• Yetkiye itiraz, ilk toplantıda ve belgeyle ileri sürülmelidir. Arabulucu dosyayı sulh hukuk mahkemesine gönderir; mahkeme dosya üzerinden kesin olarak karar verir.
• Yetkisiz büroda yürütülmüş süreç, karşı taraf süresinde itiraz etmişse dava şartını sağlamaz. Bu nedenle başvurudan önce ticaret sicili kaydı ve sözleşmedeki ifa yeri kayıtları kontrol edilmelidir.
• Başvuruda taraf sıfatının doğru belirlenmesi kritiktir: unvan, MERSİS numarası ve temsile yetkili kişi bilgileri sicilden teyit edilmelidir. Hatalı taraf gösterimi, açılacak davada dava şartının yerine getirilmemiş sayılmasına yol açabilir.

3. Süreler ve Zamanaşımı

• Arabulucu, görevlendirildiği tarihten itibaren altı hafta içinde süreci sonuçlandırır; bu süre zorunlu hâllerde arabulucu tarafından en fazla iki hafta uzatılabilir.
• Arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez (HUAK m. 16/2).
• Anlaşamama hâlinde dava, son tutanağın aslı veya arabulucu tarafından onaylanmış bir örneği dava dilekçesine eklenerek açılır. Belge eklenmemişse mahkeme bir haftalık kesin süre verir; bu sürede tamamlanmazsa dava usulden reddedilir.

4. Toplantı Süreci ve Müzakere Yönetimi

1. Hazırlık: Sözleşme, sipariş formları, irsaliye ve faturalar, cari hesap ekstresi, e-posta yazışmaları ve ihtarnameler bir dosyada toplanır; talep, anapara–faiz–gider ayrımı yapılarak rakamsal olarak hazırlanır.
2. Yetki belgesi: Şirket adına katılacak kişinin, uzlaşma ve tutanak imzalama yetkisini kapsayan vekâletname veya imza sirküleri ile yetkilendirilmiş olması gerekir. Yetkisiz katılım, anlaşma belgesinin geçerliliğini tartışmalı hâle getirir.
3. İlk toplantı: Yüz yüze veya çevrim içi yapılabilir. Arabulucu süreci, gizliliği ve tarafların iradî katılımını açıklar.
4. Ortak ve özel oturumlar: Arabulucu taraflarla ayrı görüşmeler (kokus) yapabilir; bu görüşmelerdeki bilgiler karşı tarafla ancak izinle paylaşılır.
5. Sonuç: Anlaşma, kısmi anlaşma veya anlaşamama tutanağı düzenlenir.

Gizlilik: Süreçte sunulan belgeler ve yapılan açıklamalar, taraflar aksini kararlaştırmadıkça sonraki yargılamada delil olarak kullanılamaz (HUAK m. 4 ve m. 5). Bu kural, ticari sır içeren belgelerin müzakerede paylaşılmasını kolaylaştırır.

5. İlk Toplantıya Katılmamanın Yaptırımı

Taraflardan biri geçerli bir mazeret göstermeksizin ilk toplantıya katılmaz ve bu nedenle süreç sona ererse:

• Katılmayan taraf, açılan davada kısmen veya tamamen haklı çıksa dahi yargılama giderlerinin yarısından sorumlu tutulur;
• Bu taraf lehine vekâlet ücretine hükmedilmez;
• Her iki taraf da katılmamışsa, açılacak davada yargılama giderleri kendi üzerlerinde bırakılır.

Mazeretin geçerliliği tutanakta belgelenmelidir; katılım iradesi bulunduğu hâlde toplantıya erişilemediği hâllerde e-posta/çağrı kayıtları saklanmalıdır.

6. Anlaşma Belgesi: İçerik ve İcra Kabiliyeti

Taraflar ve avukatları ile arabulucunun birlikte imzaladığı anlaşma belgesi ilam niteliğinde belge sayılır ve icra edilebilirlik şerhi aranmaksızın doğrudan icraya konulabilir. Belge yalnızca taraflar ve arabulucu tarafından imzalanmışsa, icra için sulh hukuk mahkemesinden icra edilebilirlik şerhi alınması gerekir.

Tahsil kabiliyeti açısından anlaşma belgesinde şu unsurlar açıkça yer almalıdır:

• Ödenecek net tutar, para birimi, taksit sayısı, vade tarihleri ve ödeme hesabı;
• Muacceliyet kaydı (bir taksitin ödenmemesi hâlinde bakiyenin tamamının muaccel olması);
• Temerrüt hâlinde uygulanacak faiz türü ve oranı;
• İbra ve feragat kapsamı — anlaşmanın hangi dönem ve hangi taleplere ilişkin olduğu, KDV ve fatura düzeltmesinin nasıl yapılacağı;
• Varsa teminat (teminat senedi, ipotek, kefalet) ve teslim/iade yükümlülükleri;
• Devam eden icra takipleri ve davaların akıbeti (takibin durdurulması, haczin kaldırılması, davadan feragat).

Anlaşma belgesi hakkında, tarafların iradelerinin sakatlanması gibi sınırlı sebeplerle iptal davası açılabilir; bu nedenle metnin belirsiz ifadelerden arındırılması önemlidir.

7. Ücret ve Gider Rejimi

• Anlaşma hâlinde arabuluculuk ücreti, aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit ödenir ve Arabuluculuk Asgari Ücret Tarifesi'nin ilgili kısmına göre uyuşmazlık konusu tutar üzerinden hesaplanır.
• Anlaşamama hâlinde iki saatlik ücret Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır; iki saati aşan süre için ücret taraflarca eşit karşılanır.
• Arabuluculuk giderleri, sonradan açılan davada yargılama gideri olarak talep edilebilir.

8. Sık Yapılan Hatalar

• Yetkisiz arabuluculuk bürosuna başvurulması ve yetki itirazının sonucunun beklenmemesi.
• Tüzel kişi tarafın unvan/temsilci bilgilerinin sicille uyumsuz gösterilmesi.
• Uyuşmazlık konusunun tutanakta dar tanımlanması; dava dilekçesinde daha geniş bir talebin ileri sürülmesi ve bu nedenle dava şartının o kalem yönünden yerine getirilmemiş sayılması.
• Son tutanağın dava dilekçesine eklenmemesi.
• Anlaşma belgesinde faiz, muacceliyet ve teminatın düzenlenmemesi; belgenin icraya elverişsiz kalması.
• Karşı tarafın ödeme gücü araştırılmadan uzun vadeli taksitlendirmeye gidilmesi.

9. Uygulama Kontrol Listesi

1. Uyuşmazlığın ticari dava ve para alacağı niteliğini doğrulayın; tahkim şartı olup olmadığını kontrol edin.
2. Yetkili büroyu tespit edin ve taraf bilgilerini sicilden teyit edin.
3. Alacağı anapara/faiz/gider olarak kalemlendirin; belgeleri dosyalayın.
4. İmza ve uzlaşma yetkisini kapsayan vekâletname/yetki belgesini hazır edin.
5. Gerekiyorsa eş zamanlı olarak ihtiyati haciz/tedbir talebinde bulunun.
6. Toplantılara katılın; katılamayacaksanız mazereti belgeleyin.
7. Anlaşma hâlinde belgeyi icraya elverişli biçimde kaleme aldırın ve avukat imzasını tamamlayın.
8. Anlaşamama hâlinde son tutanağı alarak süresi içinde dava açın.